خبرهای ویژه

» معرفی فیروزکوه » بررسی و شناخت شهر فیروزکوه

تاریخ انتشار : 1397/01/25 - 14:10

 کد خبر: 4389
 544 بازدید

بررسی و شناخت شهر فیروزکوه

بررسی و شناخت شهر فیروزکوه

– بررسی و شناخت شهر

۱-۱- شناخت تاریخچه، علل پیدایش، چگونگی توسعه شهر و روند رشدآن در ادوار گذشته

۱-۱-۱- شناخت تاریخچه

بررسی آثار و منابع تاریخی نشان می‌دهد که شهر فیروزکوه از قدمت زیادی برخوردار می باشد. برخی از این آثار با تلفیق واقعیت و افسانه، قدمت فیروزکوه را به دوران اساطیری نسبت می‌دهند و برخی نیز با استناد به مشاهدات نویسندگان و اقوال پیشینیان، براین ادعا هستند که این شهر ازدوران قبل از اسلام وجود داشته است و در هر دوره تاریخی، سرنوشت خاصی پیدا کرده است.

از آثار مکتوب قدیمی که درباره فیروزکوه سخن گفته شده می‌توان به سفرنامهابودلف مسعر(۳۰۰ تا۳۵۰ هـ.ق.)شاعر و جهانگرد عرب اشاره کرد. وی درسفرنامه خویش می‌گوید،”دنباوند(دماوندفعلی)مرکب از دو شهرشلمبه و ویمه (فیروزکوه فعلی) می‌باشدکه در میان آنها، دهکده های فراوان، کوههای بلند و رودخانه هبر       (به احتمال زیاد حبله رود) قرار دارند.” ۱به زعم وی، طبیعت منطقه بسیار عجیب است چرا که درختان بسیار و آبهای معدنی زیادی در آن وجود دارد. وی با بیان مطالب بالا،گاهی نیزبه افسانه سرایی می پردازد. حمداله مستوفی، جغرافیدان قرن چهارم هجری نیز در کتاب معروف خویش با نام “نزهت القلوب “به نام دیمه در مجاورت شلمبه اشاره می‌کند.

محمدجریرطبری (۲۲۶-۳۱۰ ه. ق.) در کتاب معروف “تاریخ الرسل و الملوک” در خصوص پیشینه این شهر می گوید: “یزدگرد سوم پسری به نام فیروز داشت که پس از به قتل رساندن برادر و چند تن از خانواده اش به پادشاهی رسید. با به قدرت رسیدن وی، قحطی و خشکسالی به سرزمین تحت سلطه وی سایه افکند و هفت سال متوالی به طول انجامید. اما وی با سیاست و درایت تمام این ایام را گذراند. در این هنگام، فیروز دست به دامان خدا شد و از وی برای رعایا و مردمش طلب مغفرت، برکت و رحمت نمود و خداوند نیز درخواست او را اجابت کرد و باران رحمت را بر وی و مردمانش نازل فرمود. فیروزشاه به یمن نزول این رحمت خداوندی، دستور داد سه شهر در نقاط مختلف ایران بسازند. یکی را در بلاد ری به نام فیروز،‌یکی را درحدود گرگان به نام روشن فیروز و دیگری شهری در آذربایجان به نام شهرام فیروز، که به احتمال فراوان، شهر فیروز در ری همان فیروزکوه است۱٫ سند مذکور از اسناد قدیمی و معتبر در زمینه تاریخچه و سابقه این شهر به  حساب می آید و مطابق اظهارنظر متخصصان تاریخ، به واقعیات خیلی نزدیک است. همچنین یاقوت حموی(۳۰۰ تا۳۵۰ ه.ق.) مورخ نامی کشور در اثر معروف خویش با نام” معجم البلدان” نام این شهر را “ویمه”یا”دیمه”ذکر کرده و به گفته خود، این دیاررا به چشم خویش دیده است. وی از قلعه ای نام می برد که به کوه دماوند مشرف است. وی در تشریح آن آورده است که این قلعه را فیروزکوه گویند و دوازده فرسخ تازی فاصله دارد و پناهگاه اسپهبد، پادشاه قدیم زرتشتی مذهب این بلاد بوده است. این قلعه را یحیی برمکی پس از محاصره طولانی، تسخیر کرده و دختران اسپهبد را اسیر نمود و به بغداد برد. وی می افزاید فخرالدوله دیلمی در سال۳۵۰ هجری قمری به تعمیرات آن دژ همت گماشت و سپس به تصرف اسماعیلیه درآمد.۲همانطوریکه بیان شد تمام مورخان بالاتفاق براین عقیده اند که فیروزکوه در قدیم قلعه ای بیش نبوده است و برخی در تسخیرناپذیری آن حتی افسانه سرایی نیز کرده اند. آثار و بقایای مذکور در ارتفاعات جنوبی شهر در حال حاضر باقی‌مانده است و تمامی اشاراتی که در آثار و اسناد قدیمی و تاریخی درباره قلعه فیروزکوه یا دژ دیمه وجود دارد تا حدودی با آن مطابقت دارد. از آثار و اسناد قدیمی دیگری که درباره این شهر اظهارنظر نموده اند می توان به”البلدان” ابن فقیه همدانی(۲۹۰هـ.ق.)”مروج الذهب” مسعودی، شاهنامه فردوسی و نظایر آنها اشاره کرد. تقریباً از قرن ششم هجری قمری بدین سو، بویژه در اسناد و مدارک مربوط به دوره ایلخانیان، ازاین شهر،‌ بارها نام برده شده و ظاهراً این شهر به عنوان پایگاهی جهت اقامت آنان بوده است. قدر و منزلت علمای این دیار به حدی بود که برخی از حکمرانان ایلخانی در آنجا آئین اسلام را پذیرفتند. بطوریکه در اول شعبان سال ۶۹۴ هجری قمری، شاهزاده غازان در حضور شیخ صدرالدین ابراهیم حموی به آیین اسلام درآمد و نام اسلامی محمود را برخود نهاد.۳

در دوره حکومت تیموریان نیز، فیروزکوه حوادث تلخ و شیرین را تجربه کرده است. بطوریکه مطابق “سفرنامه کلاویخو” شخص تیمور نزدیک سی روز به محاصره این قلعه پرداخت که عاقبت به تسخیر آن انجامید.

“فیروزکوه” چنان نیرومند بود که هیچکس نمی توانست آن را درصورتی که پادگان کافی در آن موجود می‌بود، به حمله بگیرد، چون حصار، بر نوک کوهی است مشرف بر دشتی که این کوه را از کوه های دیگر به کلی مجزا می کند. در پای حصار در کنار دشت، دیواری است که گرداگرد آبادی فیروزکوه را فرا گرفته است و از آنجا دفاع می کند در داخل این دیوار،آبادی فیروزکوه قرار گرفته و بالاتر ازاین دیوار، دیوار دیگری به موازات آن کشیده شده است و بالاتر هم دیوار دیگری است به موازات دو دیوار اول که همانا دیوار دژ اصلی است. درمیان دو دیوار اخیر، خانه های مردم آبادی واقع است. برفراز اینها سنگرها و استحکامات دژ مرکزی، قرار دارند. به این طریق با آنکه فیروزکوه داخل یک دژ است، سه حصار دارد که یکی برفراز دیگری است و نیزدر دژ مزبور چشمه زلالی است که اهالی آنجا را کفایت می کند و حال آنکه، از پایین حصار هم رودخانه ای می گذرد و بر روی آن پل های متحرک وجود دارد که برای دست یافتن به حصار اول باید ازآنها گذشت. ۱

مطابق تاریخ”عالم آرای عباسی” اسکندربیک ترکمان، فیروزکوه درزمان صفویان از قلاع تسخیرناپذیر و مهم منطقه بوده است. در این زمان، قلعه فیروزکوه به قلعه استوناوند معروف بود. با نافرمانی میرحسین کیا، حاکم وقت قلعه، شاه اسماعیل با سربازان قزلباش جهت تسخیر قلعه، روانه فیروزکوه شد. محاصره به مدت دو سال طول کشید. تا اینکه با همدستی مردی از اهالی فیروزکوه راه آب قلعه را شناسایی کرده و همچنین راه آذوقه رسانی قلعه که در پشت آن قرار داشت بستند. در نتیجه پس از دوسال، قلعه به تسخیر شاه اسماعیل درآمد و وی دستور داد که قلعه را خراب کنند و اهالی قلعه و دهکده پای قلعه را وادار به کوچ کنند.۲ اتفاق مذکور درسال پنجم سلطنت شاه اسماعیل حدود سال۹۱۰ هجری قمری رخ داده است.

از اسناد و آثار مکتوب و مستندی که طی دوره قاجار به توصیف فیروزکوه پرداخته است، می توان به کتاب” تاریخ محمدی” (یا احسن التواریخ) نوشته محمد فتح الله بن محمدتقی ساروی و کتاب”مراه البلدان” نوشته محمد حسن خان اعتماد السلطنه اشاره کرد. مطابق کتاب مراه البلدان، «فیروزکوه از قصبات قدیمی و اکنون نیز معمور است و آن برزخ عراق و طبرستان می باشد و قرای آن بعضی قریب به سمنان کوهی بلند است و بر قله آن کوه عمارات کهنه غریبه قدیمه هنوز باقی، آسیای بادی، حمام و دزعالی وچاه سنگی داشته که از فراز کوه تراشیده اند تا به سرزمینی که قریب به پانصد زرع است، رسیده بود و آب از رودی که به طرف کوه است به چاه می رفته و ازشیب چاه به فراز کوه می کشیده اند و با سلاطین عهد تهن و تمرد می گزیده، قلعه ای قدیمی در دامن کوه بود. و هنوز بعضی رعایا در آن ساکنند.اکنون رودی که از این کوه می گذرد آباد کرده اند و بیوتات و عمارات و گرمابه ها ساخته اند و چهارصد مرد در آنجا موطن شده. آثار قدیمه در آن حوالی بسیار است. ۱

 

۲-۱-۱- علل پیدایش شهر

همانطوریکه در بخش تاریخچه به تفصیل بیان شد، سابقه و قدمت سکونت در محل فعلی شهر به دوره های کهن برمی گردد. در این میان، عوامل مختلف طبیعی نقش پررنگی در مکان گزینی این نقطه داشته است. وجود اراضی حاصلخیز جهت کشت و زرع، منابع آبهای سطحی و استفاده بهینه از عناصر طبیعی جهت دسترسی کامل به امنیت اجتماعی و نظامی در قالب قلعه تسخیرناپذیر از عوامل اصلی شکل گیری این نقطه زیستی محسوب می‌گردد. از طرف دیگر، موقعیت استراتژیک این شهر که بعنوان پل ارتباطی نقاط سکونتی واقع در بخشهای جنوبی و شمالی دامنه‌های البرز مرکزی همواره نقش ایفا کرده است، بر اهمیت گزینش و انتخاب این مکان جهت سکونت تاکید دارد. عبور جاده ارتباطی تهران-شمال از داخل شهر که در ایام دور به عنوان جادهکاروان رو محسوب می شده است از یک طرف و نقش ارتباط دهندگی نقاط سکونتی واقع در دامنه های شمالی البرز مرکزی (بویژه مازندران فعلی) با شهرهای قدیمی استان سمنان و از همه مهمتر خراسان، طی دوره های تاریخی گذشته، بیش ازپیش، بر اهمیت موقعیت و مکان استقراراین شهر افزوده است.

بررسی اسناد و مدارک تاریخی نشان از آن دارد که این شهر در ایام گذشته در دامنه غربی کوهی قرار داشته که مشرف بر رودخانه گورسفید و دشت پیرامونی آن بوده است و در بالای آن قلعه معروف فیروزکوه با حصارهای چندلایه استقرار یافته بود. این قلعه همواره در مواقع اضطراری و هجوم دشمنان بعنوان دژی تسخیرناپذیر، امنیت ساکنان را تأمین می کرده است.کوهی که قلعه و بافت شهر در آن قرار داشت ازسه جانب شمال، جنوب و غرب با داشتن شیب بسیارتند، غیرقابل دسترسی بوده و تنها از سمت شرق به دلیل وجود شیب ملایم تر، امکان دسترسی به آن وجود داشته است. مساکن و منازل اصلی در پایین دست کوه و قلعه قرار داشته که باز هم گرداگرد آنها راحصارهای قطور، محصور نموده بود. در ورای آبادی محصور، دیوار دیگری نیز احداث شده بود که دومین حصار محدوده به حساب می آمد و در بالا دست و پیرامون آن نیز دیوار اصلی شهر بعنوان بیرونی ترین حصار آن ایجاد شده بود. در واقع، قلعه در داخل سه لایه حصار یا دیوار، محصور بوده است. برطبق مدارک مستند، در داخل دژ یا قلعه، چشمه زلالی جریان داشت که آب مصرفی ساکنان را درمواقع محاصره و ناامنی تأمین می کرد. درزمان صلح، رودخانهگورسفید مهمترین منبع تأمین آب شرب و کشاورزی به شمار می رفت. در مجموع می توان گفت که عناصر و عوامل طبیعی و محیطی نقش اساسی در پیدایش و شکل‌گیری این شهر در ایام دور ایفا کرده است و با توجه به موقعیت استراتژیک و ژئوپلتیک شهر در ارتباط با نقاط جمعیتی منطقه البرز مرکزی، سمنان و خراسان، تداوم حیات اجتماعی ورشد و توسعه بعدی آن را به تدریج تسهیل نموده است.

 

۳-۱-۱- چگونگی توسعه شهر و روند رشد آن در ادوار گذشته

همانطوریکه در بخشهای۱-۱-۱ و ۲-۱-۱ به تفصیل بیان شد، عوامل طبیعی نقش تعیین کننده ای در شکل‌گیری این شهر داشته اند. هسته اولیه شهر که پیرامون قلعه قدیمی و تاریخی آن قرار دارد، تا ابتدای قرن حاضر از رشد و توسعه چندانی برخوردار نبوده است. اتفاقاتی که از ابتدای قرن حاضر بویژه در استان تهران و نقاط جمعیتی پیرامون پایتخت افتاد، فیروزکوه را نیز متأثر ساخته و بتدریج شهر در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و به تبع آنها از بعد کالبدی دستخوش دگرگونی و تحول گردید. بر پایه مطالعات میدانی و بررسی اسناد و مدارک موجود، حدود مراحل تاریخی توسعه کالبدی شهر به ترتیب اولویت زمانی، به شرح ذیل می باشد:

 

 

الف – توسعه تا سال ۱۳۱۵

هسته اولیه فیروزکوه تقریباً همخوانی دقیق با موقعیت مکانی قلعه قدیمی شهر و بخشهایی از اراضی شمالی و غربی قلعه مذکور دارد. با توسعه کالبدی شهر در اواخر حکومت قاجاریه و ابتدای دورهپهلوی اول، بافت شهر فیروزکوه متشکل از محلات، مسجد سی، تختی و بخشی ازمحله هندورزان بوده است. به عبارت دیگر، طی۱۵ سال ابتدای قرن حاضر، دو اتفاق مهم در حیات اجتماعی این شهر بوقوع می پیوندد، اولی بازسازی و اصلاح جاده قدیمی تهران- قائم شهر و دومی تأسیس شهرداری فیروزکوه در سال۱۳۱۰ هجری شمسی می باشد. شهر در این دوره دقیقاً دارای بافتی ارگانیک بوده و جاده احداث شده، بافت شهر را به دو بخش شمال و جنوب تقسیم می نماید. شایان ذکراست که جاده مذکور در حال حاضر در اصطلاح محلی به جاده قدیم تهران- شمال معروف است و از لحاظ موقعیت استقرار، درحال حاضر دقیقاً همان رینگ جنوبی شهر است که ازمیدان امام علی(ع) در ابتدای غربی شهر شروع شده و از طریق خیابان پاسداران فعلی به میدان معلم متصل شده و در نهایت از طریق خیابان پاسداران به میدان امام خمینی منتهی شده و پس از عبور از محله جمشیدآباد با جهت جنوب غربی به شمال شرقی و بصورت اریب از محدوده شهر خارج می شود.

 

ب ـ توسعه ازسال ۱۳۱۵ تا ۱۳۳۵

جمعیت شهر فیروزکوه مطابق سرشماری سالهای۱۳۲۰ و ۱۳۳۵ به ترتیب برابر با ۳۰۴۱ نفر و ۳۰۹۶ نفر بوده است طی دوره۱۵ ساله مذکور، شهر از گسترش کالبدی زیادی برخوردارنبوده است. از مهمترین اتفاقات کالبدی شهر در این دوره می توان به احداث خط آهن و ایستگاه راه آهن فیروزکوه و همچنین احداث بیمارستان قدیمی شهر- که هم اکنون فعال است- اشاره کرد. در این دوره، شهر به غیراز بخشهای کوچکی از سمت جنوب و در محدوده ایستگاه راه آهن و بخش کوچکی در جنوب محله هندورزان، توسعه کالبدی دیگری نداشته است. آمارهای جمعیتی نیز مؤید این موضوع می باشد چراکه طی دوره۱۵ ساله۱۳۲۰ تا۱۳۳۵ متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت شهر۹/۰ درصد بوده است.

 

ج ـ توسعه از سال۱۳۳۵ تا۱۳۵۴

دراین دوره۲۰ ساله، همانطوریکه دربخش ویژگیهای جمعیتی شهر، به تفصیل بیان می شود، متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت شهر(۵۵-۱۳۳۵) بالغ بر۱/۳ درصد بوده و جمعیت شهر از ۳۰۹۶ نفر درسال ۱۳۳۵ به ۴۶۲۶ نفر درسال ۱۳۴۵ افزایش یافته ودر نهایت، با افزایش هزار نفری طی دوره ۱۰ ساله ۵۵-۴۵ جمعیت شهر درسال۱۳۵۵ بالغ بر ۵۷۰۴ نفر شده است. تحولات جمعیتی دوره مذکور، باز هم نشان از توسعه بطئی و در عین حال، محدود شهر دارد. ازتحولات کالبدی تاثیرگذار دراین دوره می توان به احداث جاده جدید تهران- شمال دربخش شمالی شهر آن زمان اشاره کرد.

دراین دوره همچنین، اداره برق درشمال غربی میدان امام خمینی احداث می شود. محلات مسجد سی، تختی و بخشی از محله جدید هندورزان و همچنین هسته اولیه محله جمشیدآباد و وره واد در این دوره توسعه و گسترش نسبتاً قابل توجهی یافته اند. در دوره مزبور، معابری با جهت شمال به جنوب در سطح شهر شکل می گیردکه موجب تسهیل ارتباط بین جاده جدید تهران- شمال با جاده قدیم می گردد. در این دوره همچنین، ساخت و سازهای اندکی در محله پشت ایستگاه صورت می گیرد. در هرحال، عمده توسعه کالبدی شهر دراین دوره درجنوب محله تختی و محلات هندورزان و وره واد به وقوع می پیوندد.

 

دـ توسعه ازسال ۱۳۵۴ تا ۱۳۶۵

دوره مذکور که سالهای اولیه آن مصادف با پیروزی انقلاب اسلامی می باشد، به عنوان نقطه شروع تحولات اجتماعی و کالبدی شهر به حساب می آید. متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت شهر در دوره ۶۵- ۱۳۵۵ معادل۴۴/۴ درصد بوده است. در این دوره شهر مهاجرپذیر بوده و عمده مهاجرتها، درون شهرستانی و دارای مبداء روستایی بوده است. به لحاظ کالبدی، توسعه شهر عموماً به سمت شمال صورت گرفته است. در این دوره، محله پانزده خرداد یا مفت آباد بصورت خودرو در بخش مرکزی شهر و در ارتفاعات بوجود می آید. دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه در سال ۱۳۶۴ تأسیس می شود و تاثیرات اجتماعی و جمعیتی آن طی این دوره و سالهای بعد بصورت وسیع در شهر نمایان می گردد. شایان ذکراست که علاوه بر تحولات کالبدی مذکور، محلات هندورزان، جمشیدآباد، پشت ایستگاه و وره واد در این دوره، از بیشترین توسعه کالبدی برخوردار می شوند. در این دوره، توسعه کالبدی شهر در سمت شمال خیابان امام خمینی تقریباً محدود بوده و به غیر از ساخت و سازهای پراکنده و ساختمان دانشگاه آزاد، هنوز اتفاق مهمی رخ نداده و عموم تحولات در بخش جنوبی خیابان مذکور صورت می‌گیرد. در این دوره سرعت رشد و تحول جمعیتی و کالبدی شهر در این دوره، هرچه به سالهای آخر آن نزدیک تر می شویم، افزایش می یابد.

 

هـ – توسعه از ۱۳۶۵ تاکنون

در این دوره، حجم تحولات جمعیتی و کالبدی شهر، به اندازه چند برابر کل تحولات گذشته تاریخی آن می باشد. عوامل اصلی و عمده این تحولات عبارتند از:

– گسترش و توسعه دانشگاه آزاد اسلامی و پذیرش روزافزون دانشجو

– تهیه، تصویب و اجرای طرح هادی شهر (۸۲-۱۳۷۲ )

– تهیه و تصویب طرح بازنگری هادی شهر (۹۵-۱۳۸۵ )

– ارتقاء تقسیمات کشوری بخش فیروزکوه به شهرستان درسال۱۳۷۶

– احداث و بهره برداری از شهرک صنعتی فیروزکوه

– تهیه و تصویب و اجرای طرحهای تفکیک و آماده سازی متعدد در محدوده شمالی شهر

– مهاجرپذیری شدید شهر بویژه مهاجرت روستا- شهری و داخل شهرستانی، بطوریکه جمعیت شهر طی دوره ۲۰ ساله مذکور حدود سه برابر شده است. متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت در دوره مزبور ۴/۴ درصد بوده است

– احداث و ایجاد واحدهای مختلف اداری و گسترش واحدهای خدماتی شهر.

مجموع عوامل مذکور سبب شد که کالبد شهر نیز متناسب با افزایش جمعیت آن توسعه زیادی پیدا کند. عمده این تحولات در بخش شمالی خیابان امام خمینی و در قالب شکل گیری محلات ولی عصر، شهر فرهنگیان، شهرک کوهسار، پانصد واحدی و توسعه محله جمشیدآباد صورت گرفت. ازسمت شرق نیز، محلات اسطو، قنبرآباد و بخشهایی از محله وره واد توسعه پیدا کردند. دراین دوره، بافت و نظام کالبدی تقریباً دوگانه شهر درقالب محلات نوساز با نظم هندسی خاص و بافت قدیم شهر با فرم متراکم و ارگانیک به صورت متمایز تجلی زیادی پیدا کرد. شهر در این دوره، تقریباً از تمامی جهات به غیر از شرق با محدودیتهای توسعه مواجه شده است. در حال حاضر شهر ازسمت جنوب وشمال به ارتفاعات با شیب زیاد، ازسمت غرب با اراضی سرسبز چمنهای کلفور و از سمت جنوب شرقی با خط راه آهن و رودخانه و ازسمت شمال شرق نیز با ارتفاعات نامناسب جهت توسعه کالبدی محدود شده است.  نقشه شماره۱-۱۱۳، روند تاریخی رشد و توسعه کالبدی شهر و مراحل آن را نشان می دهد.

 

۲-۱- خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی شهر

شهر فیروزکوه در منتهی الیه شرق استان تهران در موقعیتی کوهستانی و دره‌ای، در دامنه‌های جنوبی البرز مرکزی واقع شده است. محدوده استقرار شهر در بخشهای شمالی حوضه آبگیر رودخانه حبله رود قرار دارد.

این شهر در جنوب غرب دشت حاصلخیز فیروزکوه واقع شده است و عمده بافت آن بجز بخشهایی از شرق و جنوب شرق، در دامنه های تند و شیب‌دار شکل گرفته است. در واقع، بخش جنوبی شهر محل تلاقی مسیل های متعدد با رودخانه گورسفید می باشد. منابع آبی مذکور، پس از سرچشمه گرفتن از ارتفاعات شمالی و شرقی شهر در جنوب شرقی شهر به همدیگر پیوسته و با جهت شمال شرقی به جنوب غربی در جنوب غربی روستای مهاباد ضمن اتصال به رودخانه نمرود، سرشاخه مهم رودخانه حبله رود را تشکیل می دهند.

 

۱-۲-۱- موقعیت جغرافیایی شهر و اطراف آن (عوامل طبیعی، عوارض زمین، وضع توپوگرافی، شیبهای اصلی مؤثر در طرح و منطقه بندی آنها در سطح شهر و اطراف آن و همچنین سایر عوامل جغرافیایی محدودکننده سطح شهر)

الف ـ موقعیت ریاضی و وسعت

شهر فیروزکوه به عنوان مرکز شهرستان فیروزکوه در منتهی الیه شرق استان تهران و در کنار محور ارتباطی تهران ـ قائم‌شهر استقرار یافته است. فاصله این شهر تا شهر تهران حدود۱۳۰ کیلومتر است. به لحاظ موقعیت جغرافیایی این شهر در موقعیت ۵۲ درجه و ۴۵ دقیقه و ۵۲ ثانیه تا ۵۲ درجه و ۴۶ دقیقه و ۲۸ ثانیه طول شرقی و ۳۵ درجه و ۴۴ دقیقه و ۴۴ ثانیه تا ۳۵ درجه و ۴۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی واقع شده است. این شهر در ارتفاع متوسط۲۰۰۰ متر از سطح آبهای آزاد استقرار یافته است.

ب ـ موقعیت نسبی

به لحاظ موقعیت طبیعی و نسبی همچنان که در پیش گفته شد، دشت باریک و میانکوهی فیروزکوه با روند شمال شرق به جنوب غرب حاصل فرایندهای تکتونیکی و عملکرد گسل‌ها بخصوص گسل فیروزکوه و دیگر فرایندهای بیرونی مانند فرسایش آبهای جاری و تلاقی چندین شاخه رودخانه نسبتاً پرآب شکل گرفته است. رودخانه گورسفید با چندین شاخه بزرگ که از گردنه  گدوک و قلل مرتفع با ارتفاع نزدیک به۳۰۰۰ متر سرچشمه گرفته است از میانه این دشت باریک عبورکرده و در انتهای جنوب غربی دشت مذکور با رودخانه ساواشی و چندین مسیل دیگر که روند شمال به جنوب دارند تلاقی نموده و در نتیجه موقعیت مناسبی برای استقرار و جذب جمعیت فراهم ساخته است، بطوریکه شهر فیروزکوه در این قسمت شکل گرفته و در بازترین و نسبتاً هموارترین اراضی موجود در این ناحیه که منابع آب و خاک و توپوگرافی مساعدت نشان داده‌اند پا گرفته است. بطورکلی مورفولوژی ناحیه در شکل و سیمای فیزیکی شهر نقش اصلی را بازی کرده است و به لحاظ همواری نسبی و دره عرضی حبله رود که دامنه جنوبی البرز را در این قسمت بریده است عوامل انسانی و بخصوص راهها و راه آهن نیز از این ویژگی سود جسته‌اند. بطوریکه یکی از پرترددترین محورهای تهران به مازندران از مسیر تهران- فیروزکوه به قائم شهر و ساری است و معمولاً وسایل نقلیه سنگین از این محور تردد می کنند. همچنین راه آهن تهران- شمال از طریق دره رودخانه حبله رود به فیروزکوه رسیده و از طریق گردنه گدوک و سرخط طلا و پل ورسک به جلگه مازندران می رسد. مجموع عوامل انسانی فوق الذکر نیز در رشد فیزیکی و موقعیت نسبی و میان راهی شهر فیروزکوه مؤثر واقع شده و بر اهمیت آن افزوده‌اند.

ج ـ تقسیمات کشوری

این شهر مرکز شهرستان فیروزکوه است که در منتهی الیه شرقی استان واقع شده است. این شهرستان از سمت شمال به استان مازندران و از سمت جنوب و شرق به استان سمنان و از سمت غرب به شهرستان دماوند محدود می‌گردد. مساحت این شهرستان حدود۲۲۷۰ کیلومتر مربع است که۱۲ درصد از مساحت استان تهران را در بر می‌گیرد.

شهرستان فیروزکوه در گوشه شرقی این استان به لحاظ وسعت، سومین شهرستان استان پس از کرج و ساوجبلاغ است.. این شهرستان دارای ۲ بخش به نامهای مرکزی و ارجمند است که بخش مرکزی شامل سه دهستان بنامهای پشتکوه، حبله رود، شهرآباد است و بخش ارجمند نیز شامل دو دهستان بنامهای قزقانچای و بلوکات است. شهرفیروزکوه به عنوان مرکز شهرستان فوق در نیمه جنوبی این شهرستان قرار دارد. نقشه شماره۱-۱۲۱ موقعیت شهر فیروزکوه در سطح شهرستان را نشان می دهد.

د ـ حوزه نفوذ طبیعی پیرامون شهر

به منظور بررسی دقیق وضعیت جغرافیایی و اقلیمی شهر فیروزکوه و نیز پاره ای از عوامل طبیعی که بصورت مستقیم برسیمای طبیعی و عملکرد شهر مؤثرند، حوزه ای وسیع تر از محدوده شهر در نظر گرفته شده است که بعنوان حوزه نفوذ طبیعی شهر شناخته می‌شود. کلیه عوامل طبیعی در این حوزه نفوذ طبیعی بررسی و مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفته است. از طرفی، با توجه به آنکه پاره ای فعالیت‌ها و تأسیسات و تجهیزات شهری از قبیل گورستان، کشتارگاه، مکان دفن زباله و شهرک صنعتی، در نواحی پیرامونی شهر قرار می‌گیرند لازم است مکانیابی اینگونه از تأسیسات بگونه ای باشد که ضمن کاهش خطرات زیست محیطی، به سایر منابع انسانی و طبیعی نیز صدمه ای نزند. به این ترتیب جهت تعیین حوزه نفوذ طبیعی شهر با در نظر داشتن کلیه عوامل طبیعی از قبیل توپوگرافی، شیب، شبکه آبراهه ها و موقعیت مسیل ها، جنس زمین و کاربری اراضی مورد توجه واقع شده است. بعبارت دیگر، موقعیت نسبی شهر و سایر عوامل جغرافیایی موثر برآن در تعیین حوزه نفوذ طبیعی دخالت داده شده اند.

شهر فیروزکوه نیز بعنوان یک واحد جغرافیایی انسان‌ساخت با عملکردها و نقشهای متفاوت در تعامل با محیط طبیعی و پیرامون خود قرار دارد. معمولاً  حوزه نفوذ طبیعی، محدوده‌ای شکل گرفته در پیرامون شهر با سیمای غالب طبیعی است که معمولاً در داخل حریم شهر واقع شده است. نقشه شماره ۱/۱-۱۲۱ سیمای عمومی شهر فیروزکوه و نواحی پیرامون آنرا با عنوان حوزه نفوذ طبیعی نشان می دهد.

حوزه مزبور از سمت جنوب به خط الرأس و کوههای مشرف به شهر محدوده شده است. دشت فیروزکوه و رودخانه گورسفید که اراضی کشاورزی و حاصلخیزی را در مجاور شهر مشروب می‌سازد در نیمه شرقی این محدوده واقع شده است. مرز شرقی این محدوده از تپه امامزاده شاهزاده عبدالله به سمت شمال تا مرز حریم مصوب شهر ادامه یافته و در قسمتهای شمالی منطبق بر محریم شهر است. از سمت شمال تعدادی آبراهه و مسیل کوچک و متوسط با روند شمالی- جنوبی به دره رودخانه گورسفید وارد می‌شوند. به این ترتیب نوار شمالی این محدوده شامل یالها و میانابهای کشیده با دامنه های پرشیب و صخره ای است که به خط القعر مسیلها می رسد. در بعضی از قسمتها عرض مسیلها زیادتر شده که با دامنه های نسبتاً کم شیب و با شیب متوسط تناسب خوبی جهت استقرار سکونتگاه داشته و بافت شهر نیز به تبعیت از سیستم توپوگرافی در امتداد این مسیلها به پیش رفته است.

از سمت غرب معادن شن و ماسه و قلل کم ارتفاع، مرزهای غربی این محدوده را تشکیل می‌دهند و بالاخره از سمت جنوب و غرب به کوه سیاه بند و چمنزارهای کلفور محدود می گردد.

 

۱-۱-۲-۱- بررسی وضعیت توپوگرافی و سایر عوامل طبیعی و عوارض زمینی پیرامون شهر

سیستم توپوگرافی منطقه شامل دره و کوهستان است. وجود یالها و شبکه‌های آبراهه‌ای متعدد، روند ناهمواری‌ها و عملکرد گسل‌ها که حاصل فرسایش عوامل بیرونی و زمین ساخت درونی زمین است موجب پیچیدگی و تنوع ناهمواری گردیده است. دشت میانکوهی فیروزکوه بر خلاف روند عمومی و کلی البرز دارای روند شمال شرق به جنوب غرب است. این دشت توسط رودخانه‌های گورسفید، فیروزکوه و رودخانه ساواشی مشروب می گردد. شهر فیروزکوه در ملتقای رودخانه ساواشی و چندین مسیل فرعی دیگر که از شمال به جنوب جریان دارند و با عبور از اراضی کلفور و جریان رودخانه های گورسفید و فیروزکوه که از سمت شمال شرقی وارد دشت گردیده و ضمن عبور از میانه شهر در نقطه جنوبی شهر سه شاخه اصلی رودخانه حبله رود را بوجود می‌آورند.

ارتفاع دشت فیروزکوه از۱۹۳۰ تا۲۰۰۰ متر در امیریه و امامزاده شاه عبدالله است. ادامه این دشت با اراضی تپه ماهوری و ناهمواریهای بالنسبه پرشیب تا۲۱۰۰ متر از سطح دریا در ایستگاه گدوک می رسد.

موقعیت استقرار شهر بگونه ایست که دشت را به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم کرده است، بطوریکه در سمت غرب، شهرک صنعتی فیروزکوه با فاصله نسبی از شهر واقع شده است.

از سمت جنوب دامنه های پرشیب و کوهستانی کوه امامزاده اسماعیل بر شهر مسلط است که دامنه های نسار رو به شمال آن توسعه شهر را از این سمت با محدودیت جدی مواجه ساخته است. گسترش و توسعه کالبدی شهر طی دوره های تاریخی، بتدریج به سمت ارتفاعات شمالی و همچنین دشت شمال شرقی اتفاق افتاده است. دشت شرقی این شهر به علت عبور رودخانه گورسفید و همچنین مسیل های متعدد با جهت شمال به جنوب از خاک غنی و آبرفتی برخوردار است. این دشت توسط راه آهن در بخش جنوبی و جاده فیروزکوه ـ شمال، در سمت شمال که با جهت‌های شمال شرقی به جنوب غربی امتداد یافته اند، به سه بخش تقسیم شده است. طی سالهای اخیر توسعه کالبدی شهر در بخش شمالی جاده و همچنین بخش ایجاد شده توسط خط راه‌آهن و جاده (بخش میانی) صورت گرفته است.

ارتفاعات جنوب غربی و جنوبی شهر با دامنه‌های پرشیب و گاهاً پرتگاهی و برونزد صخره‌ها امکان رشد و توسعه فیزیکی شهر از این قسمت را با محدودیت مواجه ساخته است. بطوریکه رودخانه ساواشی با پیچ و خمهای زیاد از داخل دره عمیق و کم عرضی از این قسمت خارج می‌شود. پیرامون و حاشیه رودخانه مزبور در قسمت‌های کوچکی امکان توسعه را فراهم می‌سازد. با این حال عبور محور راه‌آهن تهران- شمال از این دره و حریم‌های درنظرگرفته شده برای آن محدودیت مضاعف توسعه کالبدی شهر بشمار می رود.

در بخش غربی نیز با وجود اراضی و مراتع کلفور که از غنای طبیعی بالایی برخوردار است، هیچگونه توسعه کالبدی صورت نگرفته است. با توجه به آنکه مرتع مزبور واجد ارزش‌های طبیعی و غنای پوشش گیاهی مرغوب است، لذا توسعه به این قسمت با محدودیت‌های زیست محیطی روبروست.

در بخشهای شمالی بافت جدید (شهرک ولی عصر)، زمین با شیب ملایم تا خط تراز۲۲۰۰ متر تقریباًً توسعه را امکانپذیر می سازد. با این حال در این محدوده، عبور مسیل های متعدد و یال‌ها و میاناب‌هایی با جهت شمالی جنوبی و وجود تپه ماهورهای زیاد از یک سو و فاصله زیاد آن با مرکز شهر، واقع در بافت قدیم از سوی دیگر، گرایش عام توسعه را محدود نموده است. اراضی مذکور از سمت غرب با یک ترانشه  از اراضی و چمن کلفور جدا می گردد. مراتع مذکور با حداقل ارتفاع۱۹۲۵ متر و با شیب شمال به جنوب از طریق رودخانه ساواشی و مسیل های متعدد غربی شهر تغذیه می‌گردد. متوسط ارتفاع این اراضی با ارتفاع اراضی دشت شرقی تقریباً همسان است و ارتفاعات واقع بین این دو ناحیه هموار، حدود ۱۰۰ متر اختلاف دارند. نقشه ۲-۱۲۱ وضعیت توپوگرافی و سیمای عمومی ناهمواری در محدوده طبیعی پیرامون شهر را بصورت طبقات ارتفاعی نشان می دهد.

 

۲-۱-۲-۱- بررسی وضعیت توپوگرافی شهر فیروزکوه

شهر فیروزکوه به لحاظ استقرار در یکی از دشتهای میانکوهی البرز مرکزی واقع شده است. در این قسمت از البرز، دشتها و اراضی هموار عمدتاً کم وسعت و پراکنده و شامل دشتهای کم عرض میانکوهی و یا دره‌های آبرفتی و سواحل رودخانه‌های بزرگ و پرآب را شامل می‌شوند. دشتهایی که در آنها امکان سکونت و فعالیت باشد در قالب آبادیهای کوچک یا بزرگ طی دوره های تاریخی گذشته مورد بهره برداری قرار گرفته اند. بررسی نحوه استقرار آبادیهای شهرستان فیروزکوه نشان می دهد که عامل آب جهت کشاورزی از اهمیت بسزایی برخوردار است. محدوده این شهرستان در حوضه آبریز رودخانه حبله رود قرار دارد و شهر فیروزکوه در محل تلاقی رودخانه های گورسفید و ساواشی و فیروزکوه که از مسیلها و سرشاخه های عمده این رودخانه به شمار می رود استقرار یافته است.

از طرف دیگر  نقش چشمه ها در این منطقه در تأمین آب شرب و کشاورزی بسیار بیشتر از رودخانه های دائمی و فصلی است. عمده سکونت ها و فعالیت ها در این شهرستان در دره های آبرفتی جریان دارد.

به لحاظ مورفولوژی، سیمای ناهمواری شهر فیروزکوه، شامل یک رشته از ارتفاعات و رشته کوههای بلند و دره‌های رودخانه‌ای با عمق متوسط تا زیاد هستند. تلاقی دره‌های بزرگ گورسفید و ساواشی و حبله رود اراضی نیمه‌هموار و تپه ماهوری را بوجود آورده که در دل ارتفاعات و دره‌های پیرامونی خود واقع شده‌اند. دامنه‌های کوهستانی با شیب تند مشرف بر شهر با توپوگرافی خشن و پوشش گیاهی فقیر می باشد. به لحاظ اقلیمی، منطقه دارای زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای معتدل بوده و ریزش نزولات جوی عمدتاً منطبق بر فصول سرد می باشد. از طرف دیگر، در این منطقه وسعت اراضی هموار و دشت مانند، بسیار کم بوده و برخی از آنها هم، بویژه در ارتفاعات۲۲۰۰ متر به بالا فاقد خاک عمیق و مناسب برای فعالیت زراعی  می باشند.

مجموع ویژگی های طبیعی منطقه باعث شده است که پراکنش و گسترش آبادیها در این شهرستان و در سطح منطقه، خیلی پایین تر از سایر مناطق استان باشد. از طرف دیگر، ارتفاعات و کوههای مرتفع منفصل و گسسته زیادی در شمال و جنوب شهر وجود دارد که دارای شیب عمومی شمال به جنوب هرچه به سمت جنوب شهرستان و استان سمنان نزدیک  می شویم متناسب با کم شدن ارتفاع بر خشکی و گرمای هوا افزوده می شود و آبادیها متفرق و پراکنده با جمعیت کم مشاهده می شود.

شایان ذکر است که دشتهای میانکوهی نقش بسیار مهمی در تغذیه منابع آبهای سطحی و عموماً زیرزمینی (چشمه ها) منطقه دارند.

بررسی نقشه توپوگرافی پیرامون شهر نشان می دهد که این شهر ابتدا در بخش دامنه های شرقی قلعه باستانی فیروزکوه قرار داشته است. قلعه مذکور مشرف بر ارتفاعاتی است که از سه سمت شمال، غرب و جنوب غیرقابل صعود (بدون تجهیزات کوهنوردی) می باشد و تنها از سمت شرق امکان دسترسی دارد که این قلعه در ایام قدیم توسط حصارهای تو در تو محافظت می‌شده است. مردمان شهر در پایین قلعه سکونت داشته و در مواقع نا امنی و جنگ به قلعه پناه برده و از خود دفاع می کرده اند. با گسترش و توسعه شهر بتدریج شهر به سمت شرقی قلعه و در حاشیه رودخانه و بعداً به سمت دامنه های جنوبی قلعه کشیده شده است. تجربه تاریخی سکونت در دامنه های شیب دار در دوره بعدی توسعه نیز مجدداً ساکنان شهر را به دامنه های شیب دار ارتفاعات مقابل سوق داده و بعد از این مرحله است که شهر به سمت دشت و مناطق هموار حاشیه رودخانه گورسفید توسعه پیدا می کند. بطوریکه این تحول به احتمال زیاد طی یکصد سال اخیر اتفاق افتاده است.

عمده بافت شهر در دامنه ها و ارتفاعات شکل گرفته است. بالاترین ارتفاعی که ساخت و ساز در آن انجام شده است ارتفاع ۲۰۰۵ متر و متعلق به بخش شمالی شهرک ولی عصر می باشد. این شهرک که بعد از انقلاب شکل گرفته و توسعه یافته است، در محدوده شمالی بلوار اصلی شهر قرار دارد. به‌ عبارت دیگر بافت جدید شهر در ارتفاع ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۵ متر از سطح آبهای آزاد گسترده شده و بافت قدیم شهر نیز در ارتفاع ۱۹۲۰ تا ۱۹۹۰ توسعه یافته است. پایین ترین نقطه شهر در امتداد بستر رودخانه گورسفید و در انتهای جنوبی شهر و نزدیک رودخانه با ارتفاع ۱۹۲۰ متر، قرار دارد. ارتفاع متوسط دشت شرقی شهر حدود۱۹۴۰ متر بوده و بالاترین ارتفاع کوههای غربی و مرکزی شهر نیز حدود ۲۰۰۵ متر می باشد. بالاترین نقطه کوهی که قلعه قدیمی فیروزکوه بر آن واقع است حدود ۲۰۶۰ متر ارتفاع دارد و در جنوب شهر قرار دارد. بطوریکه ارتفاعات از سمت جنوب و غرب شهر بصورت دیواره ای جدا کننده، شهر را احاطه کرده اند.

دشت شرقی شهر به صورت دشت میانکوهی با روند عمومی شمال شرقی و در امتداد رودخانه گورسفید تا خطوط ارتفاعی۲۳۰۰ متر امتداد یافته است. دشت غربی شهر نیز (چمن کلفور) با عرض متوسط (شرق به غرب) حدود ۵/۱ کیلومتر و طول (شمال به جنوب) ۵ کیلومتر و با شیب شمال به جنوب در ارتفاع ۲۱۰۰ تا ۲۹۳۵ متر واقع شده است. عمده منبع آبهای زیرزمینی منطقه در این دشت واقع شده چراکه سطح آبهای زیرزمینی در این دشت بالاتر از سایر بخشها می باشد. در حال حاضر دشت مذکور با کمترین ساخت و ساز توسط سازمان حفاظت محیط زیست نظارت و کنترل می گردد. ولی اخیراً توسط سازمان گردشگری و میراث فرهنگی استان در بخشهای جنوبی دشت، طرح مجتمع تفریحی و گردشگری تهیه شده است و امکان دارد طی پنج‌سال آتی نیز طرح مذکور اجرا گردد.

شایان ذکر است که دشت شرقی فیروزکوه، وسیع ترین و مناسب‌ترین دشت زراعی منطقه بحساب می آید. دشت مذکور توسط پدیده های انسان ساخت نظیر راه آهن، حاشیه های شمالی و جنوبی آن در محدوده شهر و روستای امیریه و همچنین ساخت و سازهای اخیر در محدوده قانونی شهرفیروزکوه (بویژه محدوده میانی راه آهن و جاده) روز به روز محدود می گردد.

در مجموع نقشه توپوگرافی شهر نشان می دهد که شهر از سمت جنوب علاوه بر دره رودخانه گورسفید توسط ارتفاعات و دامنه‌‌های شیب دار نیز محدود شده است. از سمت شمال وجود کوههای منفرد و گسسته، توسعه متصل را ناممکن می گرداند. از سمت غرب نیز دشت کلفور گسترده شده است که امکان هرگونه توسعه را محدود ساخته و از سمت شرق، دشت حاصلخیز قدیمی فیروزکوه که توسط رودخانه گورسفید و مسیلهای متعددی سیراب می شود، بتدریج زیر ساخت و ساز شهری قرار گرفته است و احداث راه آهن و جاده فیروزکوه ـ تهران در بخش میانی آن بر شدت آن افزوده است.

 

۳-۱-۲-۱- شیب‌های اصلی مؤثر در طرح و منطقه بندی آنها در سطح شهر و اطراف آن

توپوگرافی بستر استقرار شهر متشکل از کوههای منفرد و دشت می باشد که شیب آنها دارای جهات گوناگونی است. بطوریکه محدوده شمالی و غربی شهر غالباً دارای شیب شمال غرب به جنوب شرق و دشت شرقی، دارای شیب شمال شرق به جنوب غرب و ارتفاعات موجود در بافت قدیم شیبهای گوناگونی دارند که دامنه‌های شرقی آنها دارای شیب شمال غرب به جنوب شرق و  دامنه های غربی نیز شیب شرق به غرب دارند.

نکته حائز اهمیت در پهنه بندی شیب شهر تأثیر مستقیم مسیل ها و رودخانه گورسفید می باشد. از آنجائیکه منطقه در حوضه آبریز حبله‌رود واقع شده است، لذا در سطح کلان منطقه ای، جهت شیب عمومی غالباً شمال شرق به جنوب غرب می باشد.

در محدوده شهر فیروزکوه توپوگرافی ایجاب می نماید که آبهای سطحی شمال دشت غربی و شرقی شهر به دره جنوبی شهر (توسط مسیل ها و رودخانه گورسفید) منتقل شده و در نهایت به رودخانه حبله رود در جنوب شهرسرازیرگردد.

بررسی نقشه توپوگرافی و مطالعات میدانی نشان می دهند که در محدوده شهر و پیرامون آن شیب با جهات هفتگانه زیر وجود دارد :

الف ـ شیب شمال غرب به جنوب شرق

غالب سطح شمالی، مرکزی و دشت غربی شهر، شیبی با جهت شمال غرب به جنوب شرق دارند. آبهای سطحی بخش شمالی (بافت نوساز) و بخش مرکزی (محلات هندورزان، وره واد و مسجد سی) توسط مسیل میانی شهر جمع آوری می شود. مسیل مذکور از میدان امام خمینی شروع می شود و در جنوب محله وره واد به رودخانه گورسفید می پیوندد. دشت غربی (اراضی کلفور) نیز دارای چنین شیبی بوده و در نهایت، با جمع آوری آبهای حوزه خود در بخش جنوب شرقی اراضی مذکور توسط مسیلی در محدوده حد فاصل محلات مسجد سی و تختی به رودخانه گورسفید متصل می‌گردد.

از طرف دیگر در محدوده میانی بافت شهر محلات تختی، مسجد سی، هندورزان و بخشی از محله وره واد دارای شیب شمال غرب به جنوب شرق می باشند که در این محدوده نیز رودخانه گورسفید به عنوان خط القعر پهنه عمل‌ می نماید.

ب ـ شیب شمال شرق به جنوب غرب

پهنه های دارای اینگونه جهت شیب عمدتاً در بخش شرقی شهر نمود دارند. بخشهای جنوبی دشت شرقی شهر و حاشیه رودخانه گورسفید و بخشی از دامنه های غربی ارتفاعات میانی و شمالی مشرف به دشت کلفور دارای شیب با جهت شمال شرق به جنوب غرب می باشند.

در بافت میانی شهر نیز، بخشی از محله وره واد و کل محله قنبرآباد در شرق شهر، چنین شیبی را دارا می باشند که در نهایت به رودخانه گورسفید در نزدیکی ایستگاه راه آهن می پیوندند.

ج ـ شیب شمال به جنوب

این جهت شیب در محلات اسطو و دره شمال شرقی آن دیده می شود که در نهایت توسط شاخه‌های فرعی مسیل میانی شهر به رودخانه گورسفید پیوند می خورد.

د ـ شیب جنوب به شمال

این شیب فقط در ارتفاعات با ۱۸۰۰ متر رخنمون دارد که در محدوده های جنوبی مشرف به شهر، ارتفاعات میانی شهر و مشرف به خیابان امام خمینی و در ارتفاعات واقع در شمال شرقی محدوده حوزه طبیعی شهر دیده می شود. همچنین ارتفاعات واقع در جنوب دشت کلفور شیب زمین، جنوب به شمال بوده و شهرداری با آماده سازی بخشی از دامنه‌های شمالی این ارتفاعات پیست اسکی را بوجود آورده است که ساکنان شهر در فصل زمستان و به هنگام بارش برف از آن استفاده می نمایند.

هـ ـ شیب جنوب شرقی به شمال غرب

این شیب باز هم در ارتفاعات جنوبی و کوههای منفرد واقع در شمال شرق محدوده طبیعی شهر دیده می‌شود. همچنین در حد فاصل رودخانه گورسفید و راه آهن در محدوده ایستگاه راه آهن و به محوریت خیابان شهید ملا جعفری شیب پهنه، دارای جهت جنوب شرق به شمال غرب و به سمت رودخانه گورسفید می باشد.

و ـ شیب غرب به شرق

این شیب فقط در پهنه نسبتاً کوچکی از دامنه های شرقی ارتفاعات میانی شهر وجود دارد که در حد فاصل غرب محله هندورزان و محله مفت‌آباد قرار دارد. پهنه مذکور پس از جمع آوری آبهای سطحی دامنه های جنوبی و غربی بواسطه مسیل کوچکی به سمت شرق متمایل شده و در نهایت در بخش میانی محله هندورزان در جهت شیب عمومی (شمال غرب به جنوب شرق) به رودخانه گورسفید منتهی می گردد. نقشه شماره ۳-۱۲۱ محدوده شیبهای مختلف شهر را نشان می دهد.

 

۲-۲-۱- مسائل کلی زمین شناسی(جنس خاک، زلزله، آبهای زیرزمینی)

رشته کوه البرز که در حد فاصل دریاچه خزر و فلات مرکزی ایران با امتداد غرب به شرق کشیده شده است جزئی از سیستم کوهزایی آلپ ـ هیمالیا در آسیای غربی به شمار می رود. با اینکه مجموعه البرز از آذربایجان تا خراسان ادامه می یابد ولی از نظر چینه شناسی و تکتونیک ویژگی یکنواخت نداشته و به همین دلیل به واحدهای مختلف زیر تقسیم شده است:

الف ـ کپه داغ و البرز شرقی شامل زون کپه داغ و زون بینالود

ب ـ البرز مرکزی شامل زون گرگان ـ رشت و زون البرز مرکزی و غربی

ج ـ البرز غربی و آذربایجان.

ساختمان البرز عمدتاً متأثر از کوهزایی پره‌کامبرین و کوهزایی آلپی مربوط به دوران پالئوزوئیک و سنوزوئیک می باشد که چین‌خوردگی پره‌کامبرین باعث سخت شدن و به هم پیوستگی پی سنگها شده است.

به اعتقاد خسرو تهرانی (۱۳۴۴) رشته کوههای البرز در سه فاز لارامید، پیرنه و پاسادنین شکل گرفته است. در فاز اول (لارامید) که در دوره ماستریشتین پایانی و پالئوسن اتفاق افتاده است محدوده فرورفتگی کاسپین در شمال به خشکی تبدیل شده و موجب تشکیل جبال البرز در اوایل ـ اواسط  اولیگوسن و فاز سوم (پاسادنین) که مهم تر از دو فاز قبلی است در اواخر پیلوسن یا اوایل پلئیستوسن اتفاق افتاده است. پیامد این حرکات گسل خوردگی ها، روراندگی های ملایم و مرتفع شدن البرز بوده است.۱

زون البرز مرکزی تحدب جنوبی دریای خزر را شامل می شود و از سمنان تا قزوین ادامه دارد. بخش شمالی این زون را البرز شمالی یا زون گرگان ـ رشت می نامند . بخش مرکزی که دارای ساختمان جداگانه ای است به البرز مرکزی معروف است و محدوده شهرستان فیروزکوه در این زون واقع شده است.

وجود رسوبات زغال سنگ لیاس در قسمت اعظم این بخش نشان دهنده حرکات تریاس میانی و بالا آمدگی آن است . وجود عدسی های بازالتی فرسوده (ملافیر) در داخل رسوبات تریاس بالایی و لیاس احتمالاً تجدید فعالیت گسلها و کشش پوسته قاره ای را پس از حرکات کمپرسیونی سیمرین پیشین نشان می دهد. رسوبات کرتاسه نیز به طور ناپیوستگی هم شیب، برروی رسوبات قدیم تر گذاشته شده است. در اواخر کرتاسه فعالیت آتشفشانی وسیعی در تمام این بخش از کشور رخ داده است.

طی دوره سنوزوئیک، این زون به شدت تحت تأثیر فازهای کوهزایی آلپی قرار داشته است وفعالیتهای آتشفشانی ائوسن در تمام طول آن دیده می شود. در این مدت البرز مرکزی در حال فرونشینی تدریجی بوده و در آن رسوبات آذرآواری خاصی در بخش اعظم آن بجای گذاشته شده است و در عین حال رسوبات تبخیری (گچ) نیز در برخی نقاط ته نشین شده است.

 

۴-۲-۱- ویژگیهای اقلیمی شهر

۱-۴-۲-۱- عناصر عمده جوی و توده‌های هوایی مؤثر بر منطقه

شهر فیروزکوه دارای موقعیت عمومی کوهستانی و دره‌ای است که علاوه بر برخورداری از عوامل جغرافیایی که برماهیت توده‌های ورودی هوا مؤثرند، در طول سال تحت تاثیر توده هواهای مختلفی قرار می‌گیرد که مهمترین آنها عبارتند از:

الف ـ توده هوای قطبی بری (C.P)

این توده هوا همراه با شکل گیری و عمیق تر شدن توده پرفشار سیبری در فصول سرد از سمت شرق و شمال شرق منطقه را تحت تأثیر قرار می دهد. ریزش این توده هوا با کاهش زیاد درجه حرارت همراه است. با توجه به ارتفاع زیاد شهر و دوری از کانون اولیه این توده و اینکه توده مزبور عمدتاً پایدار و سنگین است، نفوذ آن به شهر فیروزکوه به ندرت اتفاق می افتد.

ب ـ توده هوای قطبی دریایی (M.P)

مبدأ این توده هوا دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس است و از بخار آب غنی می باشد. این توده هوا که توده هوای مدیترانه ای نیز نامیده می شود در زمانی قریب به ۸ ماه از اوایل مهر تا اواسط اردیبهشت ماه منطقه را تحت تأثیر قرار می دهد. علت اصلی بارندگیهای منطقه در طول سال ناشی از ورود همین توده هوا است.

ج ـ توده هوای تروپیکال بری (C.T)

ماهیت این توده هوا، گرم و خشک و ناپایدار است و در تابستان و فصول گرم در گسترده وسیع شامل شمال آفریقا و عربستان و همچنین در مناطق مرکزی ایران تشکیل می گردد. این توده از طریق دره حبله رود به محدوده شهرفیروزکوه می رسد.

 

۲-۴-۲-۱- عوامل جغرافیایی مؤثر بر ویژگیهای اقلیمی

علاوه بر توده های هوایی ذکر شده در بخش قبلی معمولاً آب و هوای هر منطقه از عوامل دیگری نیز متأثر        می شود. این عوامل بستگی به موقعیت طبیعی منطقه ، شدت تأثیر کم و بیش معنی داری دارد. این عوامل طبیعی به عنوان پدیده های طبیعی و ثابت بر ماهیت توده های هوایی عبوری تأثیر زیادی می گذارند. براین اساس در این منطقه عوامل زیر بر ویژگیهای اقلیمی آن تأثیر زیادی دارند.

الف ـ عرض جغرافیایی

عرض جغرافیایی ۷۵/۳۵ درجه از وسط شهر می گذرد. محور پرفشار جنب حاره‌ای که عامل اصلی تشدیدگرما و پراکنش رطوبت بشمار می رود در تابستانها حداکثر تا این مدار به پیش می آید، لذا شهر فیروزکوه در مجاورت این پدیده قرار دارد. تاثیر دیگر آن بر زاویه تابش و جهت آن و مقدار سایه است. برهمین پایه در نیمروز اعتدالین (اول فروردین و اول مهر) در این عرض، آفتاب با زاویه ۲۵/۵۴ درجه از سمت جنوب بر سطح منطقه می‌تابد و در نتیجه تابش آفتاب بر دامنه‌های رو به جنوب دارای شیب تقریبی ۳۶ درجه عمود بوده و در نتیجه اینگونه دامنه ها از شرایط گرمتری برخوردار هستند.

در همین زمان دامنه‌های شمالی با شیب های بیش از ۳۸ درجه کاملاً در سایه قرار گرفته و سردترین وضعیت را دارند. در ساعت ۱۲ ظهر اول تیر ماه نیز خورشید با زاویه ۷۵/۷۷ درجه بر سطح زمین منطقه می تابد. در چنین شرایطی، فقط دامنه های دارای شیب بیش از ۷۸ درجه که روبه شمال هستند در سایه قرار می گیرند و همچنین در ساعت ۱۲ اول دیماه زاویه تابش خورشید در منطقه ۷۵/۳۰ درجه است. در این روز تمایل اشعه خورشید بیش از سایر روزهای سال و در ساعت مذکور است. به این ترتیب حداکثر نوسان زاویه تابش در ساعات ظهر روزهای مختلف سال از حداقل۳۱ تا حداکثر۷۸ درجه است.

ب ـ ویژگی توپوگرافی و پستی و بلندی

شهر فیروزکوه در منطقه ای استقرار یافته است که به غیر از تعدادی اندک دشت میانکوهی، تمامی پهنه پیرامونی و حتی شهرستان را ارتفاعات فرا گرفته اند و با حرکت از سمت جنوب به شمال بر ارتفاع افزوده می شود. در این میان عامل ارتفاع نقش مؤثر و مستقیمی در وضعیت اقلیمی منطقه می گذارد. بطوریکه افزایش ارتفاع رابطه مستقیمی با کاهش دما دارد. از طرفی افزایش ارتفاع با افزایش بارش و نیز افزایش نوع بارشهای برفی همراه است. وقوع سرماهای شدید و تداوم دوره‌های یخبندان و خنکی نسبی هوا در تابستانها از مهمترین تأثیرات توپوگرافی بر ماهیت توده‌های هوای راه یافته به منطقه است. از طرف دیگر دیواره کوهستانی البرز در شمال شهر مانع مهمی در راه نفوذ توده‌های مرطوب خزری به منطقه می شود.

ج ـ دریای مازندران

از عوامل و عناصر دیگری که تأثیر زیادی بر ویژگیهای اقلیمی منطقه می گذارد، دریای مازندران است. فاصله هوایی و زیاد با شهر فیروزکوه حدود۱۰۰ کیلومتر است و بخشهای شمالی شهرستان بویژه دامنه های رو به شمال آنها از جریانهای شمال خزر متأثر شده و بارندگیهای تابستانی منطقه غالباً به دلیل عبور سیستمهای کم فشار دینامیکی (نوع سرد) اتفاق می افتد که از نواحی شمال ایران عبور می کند. جریانات خزری عمدتاً از طریق گردنه گدوک وارد منطقه می‌شوند.

صعود توده های مرطوب تا ارتفاع فوق به تشکیل مه و ابر متراکم می انجامد و به دلیل عبور از دهلیز طبیعی گردنه فوق و اختلاف کانونهای فشار معمولاً شدت باد نیز در این منطقه زیاد است.

 

۳-۴-۲-۱- پارامترهای اقلیمی

بر پایه اطلاعات محلی و سازمان هواشناسی‌کشور در محدوده سیاسی شهرستان فیروزکوه تعداد۹ ایستگاه هواشناسی وجود دارد که عمده آنها را ایستگاه های باران سنجی وابسته به وزارت نیرو تشکیل می دهد. مشخصات این ایستگاه ها در جدول۱-۱۲۴۳ نشان داده می شود .

جدول ۱-۱۲۴۳ : مشخصات ایستگاه های هواشناسی موجود در شهرستان فیروزکوه

نام ایستگاه طول شرقی عرض شمالی ارتفاع نوع ایستگاه سازمان مربوطه
سیمین دشت ۳۱ و ۵۲ ۳۱ و ۳۵ ۱۴۳۵ باران سنجی وزارت نیرو
سید آباد ۳۸ و ۵۲ ۳۶ و ۳۵ ۲۱۹۲ باران سنجی وزارت نیرو
سرلزور ۳۴ و ۵۲ ۵۵ و ۳۵ ۳۱۰۰ باران سنجی وزارت نیرو
نجفدر ۲۸ و ۵۲ ۴۷ و ۳۵ ۳۱۲۰ باران سنجی وزارت نیرو
زردگل سرخ آباد ۱ و ۵۳ ۳۹ و ۳۵ ۱۵۰۰ کلیماتولوژی سازمان هواشناسی
نمرود ۳۹ و ۵۲ ۳۴ و ۳۵ ۱۸۲۰ کلیماتولوژی سازمان هواشناسی
فیروزکوه (نمرود) ۴۷ و ۵۲ ۴۵ و ۳۵ ۱۹۲۲ سینوپتیک سازمان هواشناسی
فیروزکوه (مهاباد) ۴۳ و ۵۲ ۴۰ و ۳۵ ۱۷۵۰ باران سنجی وزارت نیرو

 

 

جهت بررسی پارامترهای اقلیمی شهر فیروزکوه از داده های آماری ایستگاه سینوپتیک فیروزکوه بهره گرفته شده است. این ایستگاه در طول جغرافیایی ۵۲ درجه و ۴۷ دقیقه طول شرقی و ۳۵ درجه و ۴۵ دقیقه عرض شمالی و در ارتفاع ۱۹۲۲ متر از سطح آبهای آزاد احداث شده است. دوره آماری مورد استناد یک دوره ۳۰ ساله (۲۰۰۰ – ۱۹۷۰) می باشد.

الف ـ بررسی وضعیت دما

وضعیت دمایی شهر فیروزکوه نشان می دهد که این شهر در تیپ اقلیمی فراسرد و کاملاً سردسیری قرارگرفته و براساس تقسیمات دمارتن در اقلیم نیمه خشک و سرد واقع شده است. میانگین های ماهانه شاخص های دما و حداکثر، حداقل مطلق بوقوع پیوسته طی دوره آماری۳۰ ساله در جدول شماره۲-۱۲۴۳ نشان داده شده است. بررسی و تحلیل محاسبات آماری غلبه ماههای سرد و وقوع یخبندان‌های شدید در دوره سرد سال را نشان می‌دهد. بطوریکه حداقل دمای۳۵- درجه نیز در این شهر به ثبت رسیده است، اما وقوع دماهای بسیارگرم و حتی گرم نیز بندرت اتفاق افتاده است.

 

جدول شماره۲-۱۲۴۳: روند تغییرات ماهانه شاخص های دما در ایستگاه سینوپتیک فیروزکوه(دوره آماری۲۰۰۰-۱۹۷۰ میلادی)

شرح ژانویه فوریه مازس آوریل می ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سالانه
حداکثر مطلق ۱۴ ۴/۱۳ ۵/۲۲ ۵/۲۷ ۳۲ ۳۹ ۳۷ ۳۷ ۳۲ ۳۰ ۳۰ ۳۱ ۳۹
میانگین بیشینه ۴/۰ ۸/۱ ۷ ۸/۱۵ ۷/۲۰ ۵/۲۶ ۸/۲۸ ۶/۲۸ ۷/۲۴ ۳/۱۸ ۴/۱۲ ۶/۴
میانگین روزانه ۵/۶- ۶/۴- ۳/۱ ۷/۸ ۳/۱۳ ۳/۱۸ ۹/۲۰ ۳/۲۰ ۶/۱۵ ۹/۹ ۹/۴ ۲- ۳/۸
میانگین کمینه ۳-۱۳- ۹/۱۰- ۴/۴- ۶/۱ ۸/۵ ۱۰ ۹/۱۲ ۹/۱۱ ۵/۶ ۴/۱ ۷/۲- ۵/۸-
حداقل مطلق ۳۳- ۳۵- ۲۴- ۱۳- ۵- ۲۰ ۵/۲ ۲ ۲- ۹- ۵/۱۹- ۳۱- ۳۵-
نوسان شبانه روزی ۷/۱۳ ۷/۱۲ ۴/۱۱ ۲/۱۴ ۹/۱۴ ۵/۱۶ ۹/۱۵ ۷/۱۶ ۲/۱۸ ۹/۱۶ ۱/۱۵ ۱/۱۳ ۷۴

 

بطوریکه در هیچ روزی دما به ۴۰ درجه سیلسیوس هم نرسیده و حداکثر مطلق به ثبت رسیده از۳۹ درجه فراتر نرفته است. تابستان بعنوان گرمترین فصل سال و تیرماه گرمترین ماه آنست، میانگین دمای روزها در این ماهها از۲۵ تا۲۹ درجه سلسیوس متغیراست و دمای شبها نیز از۷ تا۱۳ درجه در این ماه نوسان می یابد. این وضعیت نشان می دهد که هوای شبهای تابستانی خنک و مطبوع و تا حدودی سرد است و روزها نیز دامنه دما در طیف حرارتی مطلوبی قرار دارد. از مهرماه به بعد موج سرمایی شروع شده و شبهای سرد و روزهای نسبتاً خنکی بر شهر حاکمیت می‌یابد و از آبان ماه هوای کاملاً سرد در منطقه حکمفرما می شود، طول دوره سرد تقریباً نیمی از سال را در بر می‌گیرد. فصول پاییز و زمستان بطور کامل در دوره سرد قرار می گیرند و حتی فروردین ماه نیز هوای سرد دارد. از اردیبهشت به بعد موج گرمایی آغاز شده و تا مرداد ماه به درازا می‌انجامد. در ماههای گرم سال نوسان شبانه‌روزی دما بیشتر است و در حدود۱۶ تا۱۷ درجه دمای شبهای تابستان نسبت به روزها خنک‌تر است. نوسان دمایی فوق ناشی از کمبود رطوبت، وجود ارتفاع و دیگر ویژگیهای جغرافیایی و ایجاد سیستم‌های شبانه است. بطور خلاصه بهره‌گیری از تابش خورشید بویژه برای ماههای سرد و جلوگیری از اتلاف حرارت ساختمانها و تمهیدات لازم برای مقابله با یخبندان‌های شدید از ضروریات اولیه در معماری متناسب با اقلیم شهر است. از طرف دیگر برای ماههای گرم سال نیاز به وسایل خنک‌کننده مکانیکی مانند کولر و فن‌کوئل احساس نمی‌شود و بهره گیری از جریان نسیم و احداث پنجره‌های رو به باد غالب برای ایجاد کوران در فضاهای بسته کفایت می‌کند.

ـ یخبندان

برپایه اطلاعات مأخوذه از ایستگاه هواشناسی فیروزکوه طی دوره ۳۰ ساله ۲۰۰۰ – ۱۹۷۰ ، بطور متوسط هر ساله ۱۶۵ روز همراه با یخبندان بوده، سال ۱۹۸۵ با ۱۸۳ روز بیشترین تعداد روزهای همراه با یخبندان را در طی دوره مذکور داشته است. از طرف دیگر شروع و خاتمه روزهای همراه با یخبندان طی دوره مذکور، نوسان داشته است.

بطوریکه شروع یخبندان در سال ۱۹۸۶ از اواسط شهریورماه و در سال های ۱۹۷۱ و ۱۹۷۷ از دهه اول آذرماه بوده است. برهمین پایه خاتمه یخبندان ها نیز با نوسان زیادی همراه بوده است. بطوریکه در سال ۱۹۷۷ یخبندان بیش از یکماه به طول نکشیده و از دهم آذر تا دهم دی ماه اتفاق افتاده است ولی برعکس درسال ۱۹۸۶ یخبندان حدودا ًاز اوایل سپتامبر (اواسط شهریورماه) شروع و تا اواسط ماه مه (اواخر اردیبهشت) ادامه داشته است.

در مجموع بطور متوسط روزهای یخبندان از دهه اول مهرماه شروع شده و تا اوایل اردیبهشت ماه ادامه می‌یابد.

جدول ۳-۱۲۴۳ : متوسط تعداد روزهای همراه با یخبندان به تفکیک ماه طی دوره (۲۰۰۰-۱۹۷۰)

ماه jan feb mar apr may jun jul aug sep oct nov dec ann
تعداد روزهای همره با یخبندان ۳۰ ۲۸ ۲۷ ۱۱ ۱ ۰ ۰ ۰ ۱ ۱۴ ۲۴ ۲۹ ۱۶۵

 

ج ـ رطوبت نسبی

رطوبت نسبی عبارت است از نسبت بخار آب موجود در محیط به حداکثر مقدار رطوبتی که همان هوا در سایر شرایط سینوپتیکی یکسان در خود جای می دهد. این نسبت به صورت درصد بیان می شود. بررسی این شاخص با میزان بارش و تعیین محدوده های آسایش حرارتی و زیست اقلیمی برای محیط‌های شهری و مسکونی بسیار مهم است. معمولاً رطوبت نسبی در ایستگاه های هواشناسی در ساعات ۳۰/۶ صبح ۳۰/۱۲ ظهر و ۳۰/۱۸ عصر به وقت محلی اندازه گیری می شود. حداکثر رطوبت نسبی هوا معمولاً در ساعت۳۰/۶ و حداقل آن در ساعت ۳۰/۱۲ ظهر که نقطه اوج تابش آفتاب است، ایجاد می گردد. میانگین این دو را معمولاً متوسط رطوبت نسبی روزانه می نامند که تقریباً به میزان رطوبت نسبی ساعت۳۰/۱۸ نزدیک است. این شاخص در قالب متوسط حداقل و حداکثر رطوبت نسبی و میانگین رطوبت نسبی ماهانه بررسی و ارائه می گردد. اطلاعات ایستگاه هواشناسی فیروزکوه نشان می دهد که در ساعت ۳۰/۶ صبح به طور متوسط دامنه تغییرات این شاخص طی دوره سی ساله ماهانه از ۷۴ درصد تا ۸۲ درصد در نوسان است و میانگین سالانه آن نیز ۷۷ درصد می باشد.

به عبارت دیگر، در ساعات اولیه روز رطوبت نسبی هوا در فصول پاییز و زمستان صعودی و در فصل بهار سیرنزولی و بطئی دارد. در ساعت ۳۰/۱۲ ظهر نیز اطلاعات ثبت شده نشان می دهند که رطوبت نسبی هوا در فصول زمستان و بهار سیر نزولی و برعکس در فصل پاییز صعودی بوده است و در فصل تابستان این شاخص همواره ثابت بوده است. این مسئله بیانگر آنست که منشاء رطوبت منطقه توده‌های هوای ورودی به آن هستند که در فصل زمستان به این سامان راه می‌یابند و در فصل تابستان به دلیل دوری از کانونهای رطوبت و عدم ورود توده های مرطوب میزان رطوبت اندک است. دامنه نوسان این شاخص در ساعت۳۰/۱۲ بین ۴۴ درصد در تابستان تا ۷۲ درصد در زمستان متغیر است. متوسط رطوبت نسبی سالانه در ساعت مذکور بالغ بر ۵۶ درصد بدست می آید.

در ساعت۳۰/۱۸ عصر نیز بررسی اطلاعات و آمار مأخوذه نشان می دهد که این شاخص در زمستان و بهار سیر نزولی، در تابستان ثابت و پاییز سیر صعودی دارد. دامنه نوسان این شاخص بین ۵۸ درصد در تابستان تا ۷۴ درصد در زمستان متغیراست. متوسط رطوبت نسبی سالانه در ساعت مذکور بالغ بر ۶۵ درصد می باشد. جدول۷-۱۲۴۳ رطوبت نسبی را در ساعت مختلف روز و تغییرات ماهانه آن را طی دوره ۳۰ ساله ۲۰۰۰ -۱۹۷۰ نشان می دهد .

 

جدول ۴-۱۲۴۳ : روند تغییرات رطوبت نسبی بر حسب ماه (۲۰۰۰-۱۹۷۰)

شرح jan feb mar apr may jun jul aug sep oct nov dec سالانه
۳۰/۶ ۷۴ ۷۷ ۸۲ ۸۰ ۷۹ ۷۴ ۷۵ ۷۴ ۷۶ ۷۹ ۸۰ ۷۴ ۷۷
۳۰/۱۲ ۷۰ ۷۲ ۶۵ ۵۶ ۵۲ ۴۶ ۴۵ ۴۴ ۴۶ ۴۸ ۵۹ ۶۴ ۵۶
۳۰/۱۸ ۷۴ ۷۴ ۷۰ ۶۳ ۶۲ ۵۸ ۵۸ ۵۸ ۵۸ ۶۲ ۷۰ ۷۰ ۶۵
میانگین روزانه ۷۴ ۵/۷۵ ۷۶ ۵/۷۱ ۵/۷۰ ۶۶ ۵/۶۶ ۶۶ ۶۷ ۵/۷۰ ۷۵ ۷۲ ۸/۷۰

 

همانطوریکه در جدول بالا به وضوح آمده است کمترین متوسط رطوبت نسبی طی روز متعلق به اواسط تابستان با ۴۴ درصد می باشد. شاخص مذکور نشان می دهد که در گرمترین ماه از سال (اوت مصادف با مرداد ماه) رطوبت نسبی هوا در نقطه اوج تابش آفتاب به میزانی است که امکان تحمل آن برای انسان وجود دارد و خشکی هوا تأثیر منفی زیادی بر آسایش ساکنان نمی گذارد. بدین خاطر است که در فصول گرم بویژه تابستان در این شهر معتدل و تقریباً با گرمای ملایمی همراه است. نمودار۱-۱۲۴۳ شاخص دما در ایستگاه فیروزکوه(۲۰۰۰-۱۹۷۰) و نمودار شماره ۲-۱۲۴۳ تغییرات ماهانه رطوبت نسبی ایستگاه فیروزکوه در ساعات مختلف روز(۲۰۰۰-۱۹۷۰) را نشان می دهد.

 

ـ بارندگی

آمار و اطلاعات دوره ۳۰ ساله ایستگاه هواشناسی فیروزکوه نشان می‌دهد که متوسط بارش سالانه در شهر فیروزکوه ۳۰/۲۷۲ میلی متر می باشد که به ترتیب ۷/۴۴ درصد و ۱/۲۵ درصد در فصول زمستان و بهار و ۳/۸ درصد و ۹/۲۱ درصد در فصول تابستان و پاییز اتفاق می‌افتد. دامنه نوسان بارندگی سالانه طی دوره مذکور بین ۱۶۲ میلیمتر در سال ۱۹۷۳ و ۵/۴۶۴ میلی‌متر در سال ۱۹۷۴ متغیر بوده است. شایان ذکر است که متوسط بارش سالانه طی دوره (۲۰۰۰-۱۹۷۰) به علت ثبت نشدن این شاخص طی سالهای ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۳ و سال ۱۹۹۲ برای بقیه سالهای دوره محاسبه شده است(جدول ۸-۱۲۴۳). با توجه به اینکه حجم عمده‌ای از بارش‌ها در فصل سرد و بخصوص زمستان فرو می‌ریزد به لحاظ تیپ بارش‌ها این شهر در اقلیم مدیترانه‌ای قرار می‌گیرد.

جدول شماره ۵-۱۲۴۳ : متوسط بارش ماهانه، فصلی و سالانه شهر فیروزکوه (۲۰۰۰-۱۹۷۰)

ماه ژانویه فوریه مارس آوریل می ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سالانه
میزان بارش(mm) ۶/۳۹ ۸/۳۳ ۲/۴۸ ۲/۲۹ ۲/۲۸ ۹/۱۰ ۹/۱۱ ۷/۷ ۱/۳ ۵/۱۰ ۷/۱۹ ۵/۲۹ ۳/۲۷۲
میزان(mm) فصلی ۶/۱۲۱ ۳/۶۸ ۷/۲۲ ۷/۵۹ ۳/۲۷۲
سهم(درصد) ۷/۴۴ ۱/۲۵ ۳/۸ ۹/۲۱ ۱۰۰

 

جدول بالا نشان می دهد که نزدیک به نصف بارشها در سه ماه فصل زمستان و عمدتاً به شکل برف صورت       می گیرد. بطوریکه اسفندماه با ۲/۴۸ میلی متر بطور متوسط، مرطوب ترین ماه و شهریورماه با ۱/۳ میلی‌متر خشک‌ترین ماه سال، طی دوره سی ساله(۲۰۰۰-۱۹۷۰) بوده است. از طرف دیگر، عمده بارشها در فصول بهار و زمستان با مجموع ۸/۶۹ درصد از ۳/۲۷۳ میلی متر متوسط بارش سالانه اتفاق افتاده است. حجم بارشهای سالانه کفایت رطوبت و بارش را برای بسیاری از فعالیتها از قبیل دیم کاری در دامنه‌ها، احیای مراتع و حتی باغات دیم را فراهم می‌سازد.

از طرف دیگر حداکثر بارش طی شبانه روز در دوره آماری سی سال در این ایستگاه در ماههای مختلف متفاوت بوده است و از۴۰ میلی متر فراتر نرفته است. در روز ۱۴ فوریه سال ۲۰۰۰ میلادی مصادف با ۲۵ بهمن سال ۱۳۷۹ طی ۲۴ ساعت شبانه روز ، ۴۰ میلی متر برف باریده است که نشاندهنده حجم بسیار سنگین برف است.

شایان ذکر است که حداکثر بارش طی ۲۴ ساعت در شبانه روز طی دوره آماری به طور متوسط مابین ۱۱ میلی متر (حداقل) تا ۴۰ میلی متر (حداکثر) در نوسان بوده است .

آمار دوره سی ساله هواشناسی فیروزکوه نشان می دهد که به طور متوسط سالانه ۵۵ روز همراه با بارش نزولات جوی بوده است که ۳۴ روز آن در فصول پاییز و زمستان و بقیه در فصول دیگر اتفاق افتاده است. بر همین پایه، بیشترین تعداد روزهای همراه با بارش (۸۳ روز) به سال ۱۹۸۴ تعلق دارد. نمودار۵-۱۲۴۳ توزیع نسبی بارش فصلی را نشان می‌دهد. (نمودار شماره۵-۱۲۴۳ )توزیع ماهانه بارش در ایستگاه فیروزکوه را می باشد. توزیع بارش فصلی نشان می دهد که زمستان با بارش‌های برفی، سهم عمده‌ای را بخود اختصاص داده است، با توجه به پیامدهای بارشهای برفی از قبیل مسدود شدن راهها و معابر، خطر سرخوردن و لغزش بویژه در معابر پرشیب و همچنین سنگین شدن سقف بامها لازم است تدابیر مناسب جهت مقابله با این پدیده اندیشیده شود.

 

هـ ـ تعداد ساعات آفتابی

باتوجه به استقرار شهر فیروزکوه در عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۵ دقیقه سالانه بطور بالقوه ۴/۴۴۴۹ ساعت حداکثر زمانی است که این شهر می‌تواند تابش خورشیدی دریافت نماید (ساعات آفتابی ممکن). در حالی که میزان محاسبه شده متوسط ساعات آفتابی واقعی ایستگاه برابر ۷/۳۰۵۴ ساعت می باشد. جدول شماره               ۶-۱۲۴۳ ساعات آفتابی ممکن و واقعی را در شهر فیروزکوه نشان می دهد.

 

جدول شماره ۶-۱۲۴۳ : متوسط بارش ماهانه فصلی و سالانه شهر فیروزکوه (۲۰۰۰-۱۹۷۰)

ایستگاه فیروزکوه

۴۵-۳۵

ژانویه فوریه مارس آوریل می ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر آکتبر نوامبر دسامبر سالانه
ساعات آفتابی واقعی ۸/۱۸۶ ۴/۱۸۹ ۵/۲۲۰ ۱/۲۵۱ ۸/۲۹۹ ۴/۳۳۱ ۶/۳۹۳ ۹/۳۲۳ ۷/۲۹۸ ۷/۲۴۰ ۷/۱۹۷ ۱/۱۷۱ ۷/۳۰۵۴
ساعات آفتابی ممکن ۶/۳۰۷ ۸/۳۴۹ ۵/۳۷۲ ۵/۴۱۹ ۲/۴۵۵ ۳/۴۳۷ ۹/۴۳۵ ۹/۳۹۳ ۹/۳۶۸ ۷/۳۰۶ ۷/۳۱۰ ۴/۳۰۱ ۴/۴۴۴۹
درصد آفتاب گیری ۷/۶۰ ۱/۵۴ ۱/۵۹ ۸/۵۹ ۳/۶۷ ۷/۷۵ ۸/۷۸ ۲/۸۲ ۹/۸۰ ۴/۷۸ ۶/۶۳ ۷/۵۶ ۶/۶۸

 

 

مطابق جدول ۶-۱۲۴۳ حداکثر ساعات آفتابی ماهانه مربوط به ماههای مرداد و شهریور و به ترتیب بالغ بر ۲/۸۲ و ۹/۸۰ درصد و حداقل متوسط ساعات آفتابی نیز مربوط به ماههای بهمن و آذر و به ترتیب بالغ بر ۱/۵۴ و۷/۵۶ درصد می باشد.

بعبارت دیگر، در فصل تابستان مقدار ابرناکی به کمتر از۲۰ درصد اوقات می رسد و تقریباً روزها همراه با تابش است اما در فصل زمستان مقدار ابرناکی از۴۰ تا۴۵ درصد است و تفاوت بین ساعات آفتابی ممکن و ساعات آفتاب واقعی بسیار زیاد است.

 

 

ـ بررسی و تحلیل جریان باد

به منظور تحلیل وضعیت باد، داده‌های اقلیمی ۱۰ سال متوالی(۲۰۰۵-۱۹۹۶ میلادی) استخراج گردیده و براساس آنها گلبادهای ماهانه و فصلی و سالانه شهر فیروزکوه به دست آمده است.

جدول شماره۷-۱۲۴۳ تعداد و درصد بادهای وزیده شده از جهات مختلف در بازه های متفاوت سرعت برحسب ماه نشان می دهد. براساس جدول فوق گلبادهای ماهانه شهر فیروزکوه تهیه گردیده است. سری گلبادهای شهر فیروزکوه در نمودارهای صفحات بعد نشان داده شده است.

جدول شماره۷-۱۲۴۳ جهت وسرعت بادهای وزیده شده را بصورت فصلی و سالانه نشان می دهد برهمین اساس نیز گلبادهای فصلی وسالانه ترسیم گردیده است.

بررسی جریان فصلی و ماهانه باد نشان می دهد که مسیر شمال شرقی و جنوب غربی در بیشتر ایام سال جریان باد غالب ، باد نایب غالب را تشکیل می دهند. فصل بهار بیشترین مقدار باد را دارد. در طی ماههای سال(به جز جهات شمال غربی و شمال در بعضی از ماهها) بادهایی از تمامی جهات جغرافیایی بر فراز شهر وزش می یابد.

فصل پائیز آرام ترین باد سال را دارد بطوریکه حدود ۶۳/۶۶ درصد از دیده بانی ها هوای آرام در این فصل ثبت نموده اند. به همین دلیل، پدیده اینورژن یا وارونگی دمایی که به تشدید آلودگی می انجامد از نمودهای غالب این فصل به شمار می رود.

 

ـ بررسی جریان ماهانه، فصلی و سالانه باد

ژانویه

۷۱/۷۹ درصد مواقع دیده بانی دراین ماه مصادف با هوای آرام است. در ضمن، این ماه در رتبه دوم بیشترین مقدار هوای آرام قرار دارد. مسیر شمال شرقی با۵۵/۷ درصد وزش، مسیر غالب به شمار می رود و مسیر جنوب غربی با۴۸/۷ درصد جهت باد نایب غالب را تشکیل می دهد. اما شدیدترین و قوی ترین بادها با میانگین سرعت بیش از۷ متر در ثانیه از جهت جنوب وزش می یابند. البته فراوانی وقوع بادها کم است. جهت جنوب شرقی با۰۶/۰درصد کمترین دفعات وزش را نشان می دهد.

فوریه

دراین ماه۸/۶۵ درصد مواقع هوای آرام گزارش شده در سایر مواقع، باد از جهات مختلف وزش می یابد. مسیر جنوب غربی با۴۹/۱۴ درصد وزش، مسیر غالب به شمار می رود. بطور عمده بادها سرعتی در حدود۵ تا۷ متر در ثانیه دارد. البته در باز سرعت بیش از۷ متر در ثانیه نیز بادهایی وزیده می شود. بادهایی که از شدت و سرعت بیشتری برخوردارند از شرق وزش می یابند. سمت شمال شرقی با۷۵/۹ باد نایب غالب را تشکیل می دهد و جهت شمال غربی بدون وزش باد می باشد.

مارس

مقدار هوای آرام این ماه در حدود۳۵/۵۳ درصد محاسبه شده است. باد جنوب غربی با۶۱/۱۹ درصد مسیر غالب را تشکیل می دهد. پس از آن مسیر شمال شرقی با۸/۱۳ درصد از کل وزش، مسیر نایب غالب به شمار می‌رود. شدیدترین و قوی ترین باد با سرعت میانگین بیش از۷ متر در ثانیه از سمت شرقی می وزد. جریان باد جنوب شرقی با۱۹/۰ درصد کمترین فراوانی را دارد.

بطورکلی فصل زمستان عمدتاً تحت تأثیر جریانات جنوب غربی با۸۴/۱۳ درصد است و باد نایب غالب از سمت شمال شرقی با۳۲/۹ درصد فراوانی از کل دیده بانیها وزش می یابد. همچنین در فصل زمستان از سایر جهات جغرافیایی(به جز غالب و نایب) مقدار و جریان باد اندک است.

آوریل

حدود۶/۴۲ درصد از مواقع هوای این ماه آرام است. باد جنوب غربی با۶/۲۲ درصد و باد شمال شرقی با۸/۱۳ درصد وزش ها به ترتیب مسیرهای غالب و نایب غالب را تشکیل می دهند.

وزش بادهای با سرعت بیشتر که به عنوان باد مسلط شناخته می شوند از سمت جنوب غربی وزش می یابد. جهت جنوب شرقی و شمالی با۴/۰ درصد کمترین فراوانی وقوع باد را نشان می دهند.

می

مقدار هوای آرام با۹/۴۲ درصد ازکل دیده بانی ها را دارا می باشد. مسیر جنوب غربی با فراوانی ۲۴/۱۷ درصد که بخش عمده ای از آن در طبقه۵ تا۷ متر در ثانیه قرار دارد به عنوان مسیر غالب و باد شمال شرقی با۱۶ درصد مسیر نایب غالب را شکل می دهد و حداقل وزش در جهت شمال و شمال غربی با فراوانی ۳۲/۰ درصد می‌باشد.

ژوئن

این ماه با توجه به ماههای گذشته از مقدار هوای آرام کمتری برخوردار می باشد. مقدار هوای آرام،۲/۳۷ درصد از دیده بانی ماهانه را تشکیل می دهد. مسیر شمال شرقی با۴/۲۶ درصد وزش، جریان غالب و مسیر شرقی با۸/۱۶ درصد، باد نایب غالب به شمار می رود. ضمناً شدیدترین و بیشترین مقدار باد با سرعت بیش از۷ متر در ثانیه در مسیر شرق می‌باشد. این ماه در آستانه تغییرات فصلی است.

بطورکلی فصل بهار دارای۹۲/۴۰ درصد هوای آرام است و مسیر شمال شرقی با۷/۱۸ درصد جهت باد غالب را شامل می شود. مسیر جنوب غربی بادنایب غالب را به وجود می آورند و همچنین شدیدترین و بیشترین بادها درطول این ماه ازسال با سرعت بیشتر از۷ متر در ثانیه منطبق بر مسیر شرقی است و کمترین وزش باد از جهت شمال که فراوانی۲۴/۰ درصد را نشان می دهد.

درضمن کمترین مقدار هوای آرام مربوط به این فصل می باشد به عبارت دیگر، هوا در این ماهها در آستانه تغییرات فصلی و افزایش دما به شدت متلاطم است. می توان گفت محدوده مورد مطالعه دراین فصل همچون دیگر نقاط کشور و بطور کلی اقلیم منطقه‌ای ایران، دارای هوای مطبوع و ملایمی است و کمترین آلودگی را دارد.

ژوئیه

اولین رتبه از نظر کمترین مقدار هوای آرام با۱۹/۳۶ درصد ازکل دیده بانی های ماهانه مربوط به این ماه از سال است که این نیز خود نشان دهنده تغییرات دما و تأثیر عوامل محلی و جابجایی کانونهای فشار است. مسیر باد غالب به سمت شمال شرقی تمایل پیدا می کند و در مجموع ۷۷/۳۰ درصد از کل دیده بانی ها وزش هوا از این سمت را نشان می‌دهد. با این حال باد شرقی با۹۴/۲۱ درصد مسیر نایب غالب به شمار می رود. شدیدترین و بیشترین تعداد بادها تا سرعت۵ تا۷ متر در ثانیه بر مسیر غالب منطبق می باشد. کمترین وزش باد از جهت شمال غربی به مقدار۱۳/۰ درصد می‌باشد.

اوت

مقدار هوای آرام دراین ماه۴۵/۴۴ درصد نسبت به کل دیده بانی هاست که نشان دهنده کاهش نسبی جریان هواست. جهت شمال شرقی به مقدار۷۴/۲۵ درصد و شرقی به مقدار ۵۲/۱۶ درصد به ترتیب بادهای غالب و نایب غالب به شمار می روند. همچنین باد شمال غربی با۳۲/۰ درصد کمترین فراوانی را دارد.

سپتامبر

۱۶/۴۷ درصد از مواقع دیده بانی دارای هوای آرام است. مسیر شمال شرقی به عنوان جهت باد غالب منطقه شناخته می شود. بطوریکه ۲/۱۸ درصداز دیده بانی وزش باد از این سمت را نشان می دهد. مسیر جنوب غربی با۳۳/۱۴ درصد مسیر نایب غالب است و اما شدیدترین بادها با سرعت۵ تا۷ متر در ثانیه و بیش از۷ متر در ثانیه بر مسیر غالب منطبق می‌باشد. از سمت شمال غربی کمترین مقدار باد با۲/۰ درصد به ثبت رسیده است.

در مجموع فصل تابستان بطور متوسط۰۷/۴۳ درصد هوای آرام دارد. جهات شمال شرقی و شرق در فراوانی تعداد بادها به ترتیب مسیر غالب و نایب غالب به شمار می رود. با این توضیح که وقوع بادهایی با میانگین سرعت۵ تا۷ متر در ثانیه یا بیشتر از۷ متر در ثانیه بر مسیر غالب منطبق می باشد.

اکتبر

هوای آرام در این ماه حدود۹۴/۵۵ درصد از دیده بانی‌ها را به خود اختصاص می‌دهد. باد جنوب غربی با۷۷/۱۶ درصد و باد شمال شرقی با۲۶/۱۰ درصد وزش به ترتیب مسیرهای غالب و نایب غالب را تشکیل می‌دهند بخش عمده‌ای از جریان باد با سرعت ۵ تا۷ متر در ثانیه از سمت جنوب غربی می باشد. ضمناً در این ماه از باد شرقی کاسته شده و همچنین جهت باد غالب از این ماه تغییر کرده است کمترین مقدار باد از سمت شمال به مقدار۱۳/۰ درصد از دیده بانی را تشکیل می دهد.

نوامبر

در این ماه مقدار هوای آرام افزوده شده و حدود۵۳/۶۵ درصد مواقع هوا آرام است. باد جنوب غربی تا۶/۱۳ درصد وزش باد غالب را تشکیل می دهد و مسیر شمال شرقی با۲/۱۰ درصد مسیر نایب غالب است و هیچگونه وزشی از سمت شمال غربی مشاهده نمی شود.

دسامبر

این ماه دارای بیشتر مقدار هوای آرام است و حدود۱/۷۷ درصد از دیده بانی ها همراه با هوای آرام بوده است. جهت باد غالب جنوب غربی است که ۳۵/۹ درصد فراوانی را شامل می شود و باد شمال شرقی با۰۶/۶ درصد مسیر نایب غالب است. بادهای با شدت بالا منطبق بر مسیر غالب می باشد در این ماه نیز همچون بسیاری از ایام سال از جهت شمالی کمترین وزش باد را شاهد هستیم.

فصل پائیز در میان سایر فصول از هوای آرامتری برخوردار است و در مجموع ۶۳/۶۶ درصد از مواقع هوا آرام است. جهت جنوب غربی باد غالب این فصل است و شدیدترین بادها از همین جهت می وزد. جهت شمال شرقی مسیر نایب غالب به شمار می رود و همچنین کمترین میزان باد از سمت شمال غربی به میزان۱۱/۰ درصد دیده بانی می باشد.

گلباد شهر فیروزکوه بیانگر این نکته است که حدود۸۵/۵۳ درصد از مواقع شبانه روز هوای شهر آرام است و در سایر اوقات باد از جهت مختلف می وزد حدود۳/۰ درصد از بادهای وزیده شده سرعتی حدود۱ تا۳ متر در ثانیه دارند و۲/۱۱ درصد نیز میانگین سرعت آنها۳ تا۵ متر در ثانیه است که هر دو گروه از بادهای فوق جریانهای نسیم ضعیفی را به وجود می آورند. حدود۲۲/۳۱ درصد از بادها نیز میانگین سرعت آنها۵ تا۷ متر در ثانیه است که سری بادهای نسبتاً قوی را شامل می شود. حدود۴۳/۳ درصد از بادها نیز میانگین سرعت آنها بیش از۷ متر در ثانیه می‌شوند در طول سال جهت با شمال شرقی با۴۸/۱۵ درصد از کل فراوانی جهت غالب را شامل می شود و باد جنوب غربی با۰۲/۱۳ درصد مسیر نایب غالب و باد شمال غربی با۲۵/۰ درصد حداقل میزان وزش باد را دارا بوده است.

وضعیت کلی جریان هوا که در رگبارهای ماهانه، فصلی و سالانه ترسیم شده اند، براساس داده های اقلیمی ایستگاه سینوپتیک فیروزکوه است.

متوسط بالاترین سرعت بادها با سرعت ۱۳نات متعلق به باد شمال شرقی است که در فصل بهار و بویژه خردادماه بوقوع می پیوندد. همانطوریکه در جدول ۱۰-۱۲۴۳ آمده است. متوسط سرعت باد غالب در فصول پاییز بین ۳/۹ تا ۸/۱۰ نات، فصل تابستان بین ۱/۱۱ تا ۲/۱۲ نات، در فصل بهار بین ۹/۱۰ تا ۱۳ نات و در زمستان بین ۹/۹ تا ۱/۱۰ نات می باشد.

برهمین پایه شدیدترین بادها در ماههای تیر و خرداد اتفاق می افتد که به ترتیب سرعتی بالغ بر ۴/۱۶ و ۲/۱۵ نات را دارا هستند.

 

جدول شماره: ۷-۱۲۴۳ : ویژگیهای باد غالب و متوسط سرعت باد در ایستگاه فیروزکوه (۲۰۰۰-۱۹۹۳)

شرح ann dec nov oct sep aug jul jun may apr mar feb jan
جهت باد غالب NE SW SW NE NE NE NE NE NE SW SW SW SW
سرعت باد غالب ۱/۱۱ ۶/۱۰ ۳/۹ ۸/۱۰ ۲/۱۲ ۱/۱۱ ۱۲ ۱۳ ۹/۱۰ ۳/۱۱ ۹/۹ ۱/۱۰ ۹/۹
جهت شدیدترین باد NE SE SE E NE NE NE E NE NW NW NE E
حداکثر سرعت باد ۴/۱۶ ۹/۱۳ ۳/۱۰ ۷/۱۲ ۸/۱۳ ۸/۱۳ ۴/۱۶ ۲/۱۵ ۲/۱۲ ۴/۱۳ ۶/۱۱ ۵/۱۱ ۲/۱۲
درصد وقوع باد ۴/۱۴ ۵/۱۰ ۴/۱۴ ۱/۱۳ ۹/۱۶ ۸/۲۲ ۸/۲۹ ۲/۲۵ ۳/۱۵ ۶/۲۰ ۱/۱۸ ۳/۱۶ ۷/۶
درصد حالت آرام ۵/۵۳ ۱/۷۶ ۱/۶۰ ۲/۵۲ ۲/۴۷ ۴۶ ۶/۳۸ ۸/۳۸ ۴/۴۵ ۲/۴۴ ۷/۵۵ ۷/۶۴ ۹/۷۲

 

 

۴-۴-۲-۱- پهنه بندی اقلیمی

در مباحث آب و هواشناسی به جهت طبقه بندی اقلیمی مناطق مختلف کره خاکی روشهای گوناگونی ابداع شده است که از آن جمله می توان به طبقه بندی کوپن، آمبرژه، سیلیانیف، بلر، دومارتن و نظایر آنها اشاره کرد.

براساس تقسیمات اقلیمی ایران به سبک کوپن تصحیح دکتر گنجی، این منطقه در محدوده اقلیمs وD قرار می گیرد که مهمترین ویژگیهای آن عبارت است:

– دمای گرمترین ماه سال بیش از ۱۰ درجه سانتی گراد (سردترین ماه کمتر از ۳- درجه سانتیگراد) است.

– بارش در خشک ترین ماه تابستان کمتر از یک سوم بارش در مرطوب ترین ماه زمستان است.

براساس تقسیمات اقلیمی کوپن با تصحیح دکتر عدل، این منطقه در محدوده اقلیم Dsb قرار می‌گیرد که مهمترین مشخصه آنها عبارت است :

– بارش در خشک ترین ماه تابستان یک سوم بارش در مرطوبترین ماه زمستان است.

– دمای گرمترین ماه کمتر از ۲۲ درجه سانتی گراد و دمای ماهانه حداقل ۴ ماه از سال مساوی یا بیشتر از ۱۰ درجه سانتی گراد است. براساس روش دمارتن که براساس متوسط بارندگی سالانه(میلی متر) و میانگین سالانه درجه حرارت(درجه سانتی گراد) استوار می باشد، این شهر در اقلیم مدیترانه ای یا A3 قرار می‌گیرد.

جدول ۱-۱۲۴۴ : مناطق اقلیمی بر پایه روش دمارتن

تقسیمات اقلیمی حدود شاخص خشکی (I) نماد A
خشک کوچکتر از ۱۰ AI
نیمه خشک ۹/۱۹ – ۱۰ A2
مدیترانه ای ۹/۲۳ – ۲۰ A3
نیمه مرطوب ۹/۲۷ – ۲۴ A4
مرطوب ۹/۳۴ – ۲۸ A5
خیلی مرطوب (الف) ۹/۵۴ – ۳۵ A6
خیلی مرطوب (ب) بزرگتر از ۵۵ A7

 

 

 

۵-۴-۲-۱- بررسی نمودار زیست اقلیمی

نمودار زیست اقلیمی«اولگی» (Olgey) با استفاده از عناصر رطوبت و درجه حرارت محدوده آسایش حرارتی و زیست اقلیمی را برای انسان نشان می‌دهد. در واقع، با پیاده کردن وضعیت میانگین رطوبت و حرارت ماهیانه بر روی این نمودار، شرایط اقلیمی مکان مورد مطالعه نسبت به محدوده آسایش سنجیده می‌شود. محدود آسایش نشاندهنده وضعیت مطلوب و قابل قبول برای زیست است بطوریکه به هیچگونه پوشاک اضافی و یا استفاده از وسایل گرمازا وسرما نیاز نیست. البته نمودار زیست اقلیمی شرایط انسان را در هوای باز و در محیط خارج از منزل نشان می‌دهد. برای فضاهای دربسته و منازل از نمودار بیوکلیماتیک ساختمانی استفاده می‌شود. در نمودار زیست اقلیمی «اولگی» با استفاده از جریان نسیم طبیعی هوا، محدوده آسایش تا حدودی توسعه یافته است و در سایر وضعیت‌ها نیاز به گرما و یا رطوبت و … نیز بیان گردیده است. نمودار شماره۱- ۱۲۴۵شرایط زیست اقلیمی شهر فیروزکوه را طی ماه‌های مختلف سال نشان می‌دهد.

 

همچنانکه مشاهده می‌شود در ماه های اردیبهشت، خرداد و شهریور، روزها دارای آب و هوای مطلوبی بوده و در محدوده آسایش حرارتی قرار دارد. درماه های تیر و مرداد با گرمتر شدن هوا شرایط اقلیم از محدوده آسایش اندکی فاصله می گیرد. بطوریکه دمای بالاتر از۲۵ درجه با توجه به تابش و تشعشع خورشیدی در ارتفاع شهر فیروزکوه تا حدودی ناراحت کننده بنظر می رسد. با این حال وزش نسیم ملایم با سرعت نیم متر بر ثانیه و کمتر از آن به ایجاد آب وهوای مطلوب انجامیده و شرایط زیست محیطی مناسبی فراهم می سازد، بطوریکه در گرمترین روزهای سال نیز وزش نسیم ملایم منجر به مطلوبیت شرایط زیست محیطی گردیده و نیاز به وسایل خنک کننده مکانیکی احساس نمی شود. بهره برداری از جریان باد غالب تابستانی و ایجاد کوران طبیعی در معابر و فضاهای بسته برای خنک کردن این مکانها کفایت می کند. خوشبختانه با توجه به وضعیت توپوگرافی شهر و دیگر ویژگی‌های جغرافیایی آن جریان نسیم ملایم در تمام اوقات سال برقرار است و به راحتی می‌توان از این عنصر اقلیمی جهت معماری متناسب با اقلیم بهره برد. از مهرماه هوا بطور نسبی سرد می شود، اما در صورت استفاه از برخورداری تابش خورشیدی شرایط اقلیمی برای روزهای نسبتاً مناسب است. در واقع، روزهای سرد برای شهر فیروزکوه از آبانماه تا فروردین و به مدت ۶ ماه است که با وجود رطوبت نسبی مطلوب، دمای هوای کمتر از ۱۵ درجه است و در طیف حرارتی ۱ تا ۵/۱۴ درجه تغییرات دارد.

شرایط زیست اقلیمی شهر فیروزکوه در شبها بسیار متفاوت از وضعیت روزهای آنست بطوریکه هیچ شب گرمی در آن وجود ندارد. شبهای فروردین، اردیبهشت و مهرماه خنک و تا حدودی سرد هستند. از آبان ماه تا اسفند شبها سرد است، بطوریکه میانگین دمای شبانه در هیچیک از ماه های فوق به ده درجه سیلسیوس نمی رسد. شبهای آذر، دی و بهمن در مرز یخبندان قرار دارند.

 

۶-۴-۲-۱- ارزیابی معیار ماهانی

«کارل ماهانی» برای ارزیابی اقلیمی یک منطقه و تشخیص مسائل معماری آن، جداولی را تنظیم کرده که ضمن بررسی وضعیت دمایی ماهانه در طی روز و شب و نیزمتوسط رطوبت و بارندگی، با استفاده از میانگین سالانه دما گروه رطوبت نسبی را مشخص کرده و براساس آن، دماهای محدوده آسایش راحت در روز یا شب را مشخص می‌سازد. سپس با جایگذاری میانگین های دمایی مکان مورد مطالعه به تعیین وضعیت گرمایی آن می پردازد. جدول شماره۱-۱۲۴۶، ارزیابی‌های اولیه از وضعیت اقلیمی شهر فیروزکوه را نشان می‌دهد. همچنانکه مشاهده می‌شود وضعیت گرمایی روزها ۵ ماه سرد، ۴ ماه معتدل و ۳ ماه گرم است. شبها نیز شامل ۷ ماه سرد و ۵ ماه معتدل هستند.

نتایج ارزیابیها در قسمت «د» از جدول فوق الذکر علامت زده شده و جمع شاخصها نیز در انتهای هر ردیف آمده است. لازم به ذکر است که در ارزیابی ماهانی، مناطقی که بارندگی ماهانه آنها بیش از ۲۰۰ میلیمتر باشد، تدابیر مقابله با باران توصیه شده است. لیکن با توجه به شرایط اقلیمی کشور و ماهیت رگبارهای شدید سالانه در این منطقه، ماه‌هایی که بارندگی آنها بیش از ۱۰۰ میلیمتر است علامت زده شده اند. به این ترتیب، مقابله با باران در ماه های آذر، دی و بهمن توصیه شده است.

با جایگذاری جمع شاخصهای بدست آمده درصدر جداول «مقدماتی» و «جزئیاتی» ، احکام معماری متناسب با اقلیم منطقه بصورت هاشورزده مشخص گردیده است. جدول شماره ۲-۱۲۴۶ توصیه های مقدماتی معماری و جدول شماره ۳-۱۲۴۶ توصیه های معماری در خصوص جزئیات ساختمانی برای شهر فیروزکوه را نشان می‌دهد.

 

همانگونه که مشاهده می‌شود بافت فشرده با ساختمانهایی که محور آنها در امتداد شرق به غرب قرارگرفته با دیوارهای سنگین اعم از داخلی و خارجی و حفاظت از باران جزو توصیه های مقدماتی معماری شهر فیروزکوه است. پیشنهادات ماهانی در مورد جزئیات ساختمانی عبارتست از: ایجاد پنجره ها و نورگیرهایی متوسط و در حدود ۲۵ تا ۴۰ درصد مساحت دیوارهای روبه آفتاب ، بطوریکه محل روزنه یا نورگیر در ارتفاع بدن انسان تعبیه شود. ضمناً پنجره ها و روزنه ها در مقابل باران و تابش مستقیم خورشید حفاظت شوند. سقفها سبک با عایق بندی خوب تعبیه شود. ضمناً عایق کاری دیوارها و کف ساختمانها نیز باید به صورت سنگین و با زمان تأخیر بیش از ۸ ساعت و تدارک لازم جهت ردکردن آب باران صورت گیرد. همچنین فضاهایی برای خوابیدن در هوای آزاد جهت برخورداری از کوران هوا در ماه های تابستان پیشنهاد می‌گردد.

جدول شماره ۱-۱۲۴۶: ارزیابی های اولیه از وضعیت اقلیمی شهرفیروزکوه

نام محل: فیروزکوه                     طول جغرافیایی:         ۳۳درجه و۵۰دقیقه     عرض جغرافیایی: ۲۰درجه و۴۶دقیقه                              ارتفاع از سطح دریا: ۱۹۰۰متر

آذر آبان مهر شهریور مرداد تیر خرداد اردیبهشت فروردین اسفند بهمن دی دما به سانتیگراد
۶/۴ ۴/۱۲ ۳/۱۸ ۷/۲۴ ۶/۲۸ ۸/۲۸ ۵/۲۶ ۷/۲۰ ۸/۱۵ ۷ ۸/۱ ۴/۰ معدل ماهیانه دمای ماکسیم
۵/۸- ۷/۲- ۴/۱ ۵/۶ ۹/۱۱ ۹/۱۲ ۱۰ ۸/۵ ۶/۱ ۴/۴- ۹/۱۰- ۳/۱۳- معدل ماهیانه دمای مینیمم
۱/۱۳ ۱/۱۵ ۹/۱۶ ۲/۱۸ ۷/۱۶ ۹/۱۵ ۵/۱۶ ۹/۱۴ ۲/۱۴ ۴/۱۱ ۷/۱۲ ۷/۱۳ نوسان ماهیانه دما

 

۷۴ ۸۰ ۷۹ ۷۶ ۷۴ ۷۵ ۷۴ ۷۹ ۸۰ ۸۲ ۷۷ ۷۴ معدل ماهیانه حداکثر رطوبت نسبی
۶۴ ۵۹ ۴۸ ۴۶ ۴۴ ۴۵ ۴۶ ۵۲ ۵۶ ۶۵ ۷۲ ۷۰ معدل ماهیانه حداقل
۷۲ ۷۵ ۵/۷۰ ۶۷ ۶۶ ۵/۶۶ ۶۶ ۵/۷۰ ۵/۷۱ ۷۶ ۵/۷۵ ۷۴ معدل کل
۴ ۴ ۳ ۳ ۳ ۳ ۳ ۴ ۴ ۴ ۴ ۴ گروه رطوبت نسبی
۵/۲۹ ۷/۱۹ ۵/۱۰ ۱/۳ ۷/۷ ۹/۱۱ ۹/۱۰ ۲/۲۸ ۲/۲۹ ۲/۴۸ ۸/۳۳ ۶/۳۹ بارندگی به میلیمتر
باد غالب باد
  باد نایب غالب

 

۶-۴ ۴/۱۲ ۳/۱۸ ۷/۲۴ ۶/۲۸ ۸/۲۸ ۵/۲۶ ۷/۲۰ ۸/۱۵ ۷ ۸/۱ ۴/۰ معدل ماهیانه دمای ماکسیم
۲۴ ۲۴ ۲۶ ۲۶ ۲۶ ۲۶ ۲۶ ۲۴ ۲۴ ۲۴ ۲۴ ۲۴ حداکثر منطقه راحت روز
۱۸ ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۸ حداقل
۵/۸- ۷/۲- ۴/۱ ۵/۶ ۹/۱۱ ۹/۱۲ ۱۰ ۸/۵ ۶/۱ ۴/۴- ۹/۱۰- ۳/۱۳- معدل ماهیانه دمای می نیمم
۱۵ ۱۸ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۹ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۸ ۱۸ حداکثر منطقه راحت شب
۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ ۱۲ حداقل
سرد سرد معتدل معتدل گرم گرم معتدل معتدل سرد سرد سرد سرد روز تعیین وضعیت گرمایی
سرد سرد سرد سرد  متعدل معتدل سرد سرد سرد سرد سرد سرد شب

شاخص گرمایی

۰                       جریان هوا ضروریست    H1
۲                       جریان هوا مطبوع است   H2
۳                 مقابله با باران ضروریست   H3
۳                 انباشت گرمادر جدارساختمان ضروریست     A1
۲                 خواب شبانه در هوای آزاد  A2
۶           مشکل ماههای سرد.        A 3

 

جدول شماره ۲-۱۲۴۶: پیشنهادات مقدماتی معماری

پیشنهادات شاخص های وضعیت گرمایی
  A3 A2 A1 H3 H2 H1
۶ ۲ ۳ ۳ ۲ ۰

شیوه استقرار ساختمان

۱- طول ساختمانها در امتداد شرق و غرب ۱     ۱۰-۰      
۱۲-۵   ۱۲،۱۱      
۲- معماری فشرده با حیاط ۲ ۴-۰        

فضای بین ساختمانها

۳- مجموعه گسترده و باز برای استفاده از باد ۳           ۱۲و۱۱
۴- مانند بالا، بشرط جلوگیری از باد سرد وگرم ۴           ۱۰و۲
۵- مجموعه فشرده ۵           ۱۰و۰

جریان هوا در داخل ساختمان

۶-اطاقهای منفرد برای استفاده ازکوران دائم ۶           ۱۲-۳
۷- اطاقهای بهم چسبیده و پیش بینی جریان هوا بطور موقت در مواقع لازم ۷     ۵-۰     ۲ و۱
۱۲-۶    
    ۱۲-۲
۸- جریان محسوس هوا لازم نیست ۸         ۱و۰ ۰

پنجره ها

۹- پنجره های بزرگ۴۰ تا۸۰% دیوارهای شمالی و جنوبی ۹ ۰   ۱و۰      
۱۰- پنجره های بسیارکوچک- ۱۰تا۲۰% ۱۰ ۱و۰   ۱۲و۱۱      
۱۱- پنجره های متوسط-۲۰ تا۴۰% ۱۱ کلیه شرایط دیگر کلیه شرایط دیگر

دیوارها

۱۲- دیوارهای سبک- “زمان تا خبر” کوتاه ۱۲     ۵-۰      
۱۳- دیوارهای سنگین- اعم از داخلی و خارجی ۱۳     ۱۲-۳      

سقفها

۱۴- سقفهای سبک، با عایق حرارتی ۱۴     ۵-۰      
۱۵- سقفهای‌سنگین- زمان تأخیربیش از۸ساعت ۱۵     ۱۲-۶      

خواب شبانه در هوای آزاد

۱۶- فضا برای خواب شبانه ضروریست ۱۶   ۱۲-۲        

حفاظت از باران

۱۷- حفاظت در مقابل باران شدید ضروریست ۱۷       ۱۲-۳    

 

جدول شماره ۳-۱۲۴۶: پیشنهاد در مورد جزئیات معماری

 

شاخص های وضعیت گرمایی
A3 A2 A1 H3 H2 H1
۶ ۲ ۳ ۳ ۲ ۰

 

 

پیشنهاد در مورد جزئیات ساختمانی

           وسعت روزنه ، نورگیر، پنجره

وسیع:۴۰-۸۰% دیوارهای شمالی و جنوبی ۱ ۰ ۱و۰
متوسط: ۲۵-۴۰% مساحت دیوار ۲ ۱۲-۱
    ۵-۲      
کوچک: ۱۵-۲۵% مساحت دیوار ۳     ۱۰-۶      
بسیارکوچک۱۰-۲۰% مساحت دیوار ۴ ۳-۰   ۱۲و۱۱      
متوسط ۲۵-۴۰% مساحت دیوار ۵ ۱۲-۴  

           محل روزنه…..

دردیوارهای شمالی وجنوبی، روبه باد و در ارتفاع بدن انسان ۶ ۲-۰         ۱۲-۲
۵-۰     ۳-۱
۱۲-۶
مثل بالا-در دیوارهای داخلی نیز تعبیه شود ۷         ۱۲-۲ ۰

        حفاظت روزنه

از اشعه مستقیم خورشید محفوظ نگه داشته شود ۸ ۲-۰          
درمقابل باران حفاظت شود ۹       ۱۲-۲    

         دیوارها وکف ها

ظرفیت گرمایی کم – سبک ۱۰     ۲-۰      
سنگین – بیش از ۸ ساعت زمان تأخیر ۱۱     ۱۲-۳      

سقفها

سبک، سطح منعکس کننده- دوجداره ۱۲     ۲-۰     ۱۲-۱۰
سبک- عایقبندی خوب ۱۳     ۱۲-۳
۵-۰     ۹-۰
سنگین، بیش از۸ ساعت زمان تأخیر ۱۴     ۱۲-۶

         فضای خارجی

فضابرای خوابیدن در هوای آزاد ۱۵   ۱۲-۱        
تدارک کافی برای ردکردن آب باران ۱۶       ۱۲-۱    

۵-۲-۱- سیستم حرکت آبهای سطحی (باران) و موقعیت مسیل ها در شهر

دشت فیروزکوه با وسعتی حدود ۲۸۰۶ کیلومترمربع در طول های جغرافیایی ۵۲ درجه و ۱۶ دقیقه تا ۵۳ درجه و ۹ دقیقه و عرضهای جغرافیایی ۳۵ درجه و ۳۱ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۵۳ دقیقه شرقی واقع گردیده است. از مجموع وسعت واحد هیدرولوژیک فیروزکوه ۴/۲۷۰۴ کیلومترمربع در استان تهران و ۶/۱۰۱ کیلومترمربع از ناحیه کوهستانی در استان سمنان واقع است.

حداکثر ارتفاع حوزه آبریز مشرف بر دشت مربوط به ارتفاعات شمالی خپار با ارتفاع ۳۸۱۹ متر و حداقل ارتفاع مربوط به ناحیه موئین در خروجی منطقه با ارتفاع حداکثر ۱۵۰۰ متر است. ارتفاع متوسط دشت حدود ۱۶۹۰ متر بوده و جهت شیب عمومی به تبعیت از ارتفاعات البرز مرکزی، شمال شرقی ـ جنوب غربی می  باشد.

شهر فیروزکوه به لحاظ استقرار در بخش میانی این دشت و محل تلاقی رودخانه های گورسفید، فیروزکوه و نمرود واقع شده است به عبارت دیگر این شهر در ابتدای دره ای استقرار یافته است که از این به بعد (به سمت جنوب) تمامی رودخانه‌های فصلی و دائمی به این دره متصل شده و رودخانه حبله رود را تشکیل می دهند.

در محدوده پیرامونی شهر فیروزکوه رودخانه های گورسفید و فیروزکوه و با ترکیب آنها رودخانه حبله رود جریان دارند. شایان ذکر است که تعدادی مسیل نیز با جهت عمومی شمال به جنوب در شهر و پیرامون آن وجود دارند که در نهایت به رودخانه حبله رود می پیوندند.

همانطوریکه در نقشه شماره ۱-۱۲۵ مشاهده می‌گردد در محدوده طبیعی شهر، رودخانه فیروزکوه با جهت شمال شرقی به جنوب غربی جریان داشته و در نهایت عبور از محلات اسطو و جمشیدآباد در محدوده جنوبی شهر به رودخانه گورسفید سرازیر می گردد. در محدوده بافت قدیم شهر رودخانه ساواشی یا فیروزکوه که از ارتفاعات شمال غربی شهر سرچشمه گرفته و پس از گذشتن از روستاهای جلیزجند و نام‌آور به اراضی و دشت موصوف به کلفور سرازیر شده و در نهایت در انتهای شرقی این دشت با جهت شمال غربی به جنوب شرقی در بخش جنوبی شهر به رودخانه حبله رود می پیوندد.

این رودخانه به علت تأمین آب دشت کلفور به عنوان منبع تغذیه شبکه آب شرب شهر از اهمیت بسزایی برخوردار است. در بخشهای شمالی شهر نیز دو رشته مسیل خشک جریان دارند که در غرب، محله ولی عصر و شرق آن با جهت شمال به جنوب آبهای سطحی بالا دست را جمع می کنند. محل تلاقی و اتصال این دو رشته مسیل به رودخانه های جنوبی شهر به علت ساخت و سازهای شهر و خیابان کشی از بین رفته اند و این مسئله می تواند در آینده مسائل زیادی را برای شهر به وجود بیاورد.

در محدوده شهر فیروزکوه دو واحد ایستگاه هیدرومتری وجود داردکه یکی برای سنجش تغییرات آب رودخانه گورسفید و دیگری ثبت اطلاعات رودخانه حبله رود در جنوب شهر بعد از پیوستن رودخانه فیروزکوه از سمت شمال شرق شهر ایجاد شده اند.

مساحت حوزه آبریز رودخانه گورسفید ۴۹۵ کیلومترمربع و رودخانه فیروزکوه ۵۸۱ کیلومترمربع می باشد.

برپایه مطالعه طرح جامع آب (مهندسین مشاور جاماب) مشخصات رودخانه های محدوده شهر فیروزکوه به شرح جدول ۱-۱۲۵ می باشد.

 

جدول ۱- ۱۲۵دبی متوسط سالانه،حداقل و حداکثر آبدهی رودخانه های گورسفید و حبله رود

نام رودخانه ایستگاه میزان آبدهی (لیتر در ثانیه) دبی ویژه
حداقل حداکثر متوسط
گورسفید فیروزکوه ۳۵/۰ ۰۵/۱ ۶۵/۰ ۳۱/۱
حبله رود فیروزکوه ۵۴/۰ ۱۱/۲ ۲۳/۱ ۱۲/۲

 

الف ـ رودخانه گورسفید

این رودخانه از سرشاخه های اصلی حبله رود محسوب می گردد که پس از جریان یافتن به موازات جاده  سمنان- فیروزکوه در محدوده شهر فیروزکوه و در حد فاصل ارتفاعات شرقی و خط راه آهن جریان می یابد و پس از طی طریق با همان جهت در قسمتهای جنوبی شهر به همراه رودخانه فیروزکوه، رودخانه حبله رود را می سازد. قریب به یقین تمامی مسیلهای شمالی و آبهای سطحی داخل شهر بویژه آبهای سطحی بافت قدیم وارد این رودخانه می شوند. شایان ذکر است که پساب‌های سطحی شهر نیز در محدوده ایستگاه راه‌آهن وارد این رودخانه شده و بشدت آنرا آلوده می‌سازد.

در بخش جنوبی شهر این رودخانه با پیچ و خم های زیادی و دریافت پساب و فاضلابهای سطحی شهر و بعضاً زباله‌های شهری به سمت جنوب شهر روانه می گردد. در این قسمت شهرداری اقدام به ایجاد دیواره سنگی ساحلی برای رودخانه نموده و در بعضی جاها نیز بستر قدیمی رودخانه رعایت نشده و بعضاً عرض رودخانه (مطابق دیواره های ساخته شده) به ۴ متر کاهش می یابد. در قدیم این رودخانه یکی از منابع اصلی آب شرب و کشاورزی شهر بوده و تأثیر زیادی در تغذیه منابع آبهای زیرزمینی بویژه چاه های کشاورزی دشت فیروزکوه داشته است. در سالهای اخیر منابع آبی سطحی و زیرزمینی دشت فیروزکوه شدیداً کاهش پیدا کرده است که به احتمال زیاد یکی از عوامل اصلی آن برداشت بیش از توان آبی دشت مذکور می باشد.

 

ب ـ رودخانه فیروزکوه

این رودخانه که با جهت شمال شرقی به جنوب غربی و در بخش شمال شرقی شهر از ارتفاعات شمالی روستاهای اندور و امیریه سرچشمه می گیرد، پس از سیراب کردن اراضی روستاهای مذکور به محلات اسطو، جمشیدآباد وارد می‌گردد و در نهایت، در بخش جنوب شهر فیروزکوه به رودخانه گورسفید می پیوندد و ابتدای رودخانه حبله رود را تشکیل می دهد. رودخانه مذکور تقریباً در محدوده شهر، در تمام مدت سال خشک می باشد و در محدوده محله اسطو به علت ساخت و سازهای شهری کور شده است.

به علت عدم وجود ایستگاه هیدرومتری در محدوده این رودخانه اطلاع زیادی از میزان آبدهی آن وجود ندارد ولی بر پایه مطالعات محلی، تقریباً در تمام ایام سال این رودخانه کم و بیش خشک می باشد و فقط در فصل بهار، در بالادست این رودخانه آب قابل توجهی دارد.

منابع عمده آب این رودخانه از تعدادی چشمه در بخش شمالی روستای اندور و ارتفاعات موسوم به کوه چال‌یورد و سلیمان کش تأمین می گردد. عمده آب این رودخانه صرف آبیاری اراضی کشاورزی روستاهای اندور و امیریه می گردد. شایان ذکر است که در محدوده روستای امیریه مسیلی از سمت روستای سرچمن و موازی خط راه‌آهن به این رودخانه می پیوندد. مسیل مذکور که در خط قعر دشت پایین دست روستای کتالان قرار دارد آبهای سطحی دو طرف (شمال و جنوب) دشت را جمع آوری می نماید.

 

ج ـ رودخانه ساواشی

این رودخانه با جهت شمال به جنوب، از ارتفاعات شمالی روستاهای جلیزجند و نام‌آور سرچشمه می گیرد و پس از آبیاری مزارع روستاهای مذکور به دشت کلفور( واقع در غرب شهر) سرازیر می‌گردد و در نهایت، از بخش جنوب‌شرقی دشت مذکور خارج شده و در جنوب شهر فیروزکوه به رودخانه حبله رود می پیوندد. پایین بودن ارتفاع دشت کلفور و سرسبز بودن در تمامی ایام سال از یکطرف و بهره مندی این دشت از آبهای زیرزمینی غنی باعث شده است که این دشت تقریباً به غیر از معدودی ساختمان از ساخت و سازهای شهری بدور باشد. تمامی چاههای آب شرب شهر در این دشت حفر شده اند و بدین لحاظ از اهمیت زیادی برای شهر برخوردار می باشد. از آنجائیکه هیچگونه ایستگاه هیدرومتری در محدوده این رودخانه وجود ندارد لذا اطلاعات مکتوبی از میزان آبدهی آن وجود ندارد و بر پایه مطالعات محلی، این رودخانه در تمامی ایام سال دارای آب می باشد. آب این رودخانه به نسبت سایر منابع آبی موجود منطقه از کیفیت مناسب و خوبی برای مصرف بویژه شرب برخوردار است.

 

۶-۲-۱- نحوه دفع آبهای سطحی (آب باران) در شهر و معایب آن

در بخش ۱-۲-۱ به تفصیل منطقه بندی شیب شهر و پیرامون آن مورد بررسی قرار گرفت، در این قسمت به صورت تفصیلی‌تر، نحوه دفع آبهای سطی داخل شهر ارائه می گردد.

بافت شهری در بستری شکل گرفته است که تقریباً تمامی بخشهای آن دارای شیب مناسب و در برخی قسمت بیش از حد مورد نیاز جهت دفع آبهای سطحی می باشند. بافت جنوب و تقریباً محلات قدیمی شهر در دامنه های شرقی ارتفاعاتی شکل‌ند که تمامی آبهای سطحی آن به رودخانه گورسفید سرازیر شده و از آن طریق جمع‌آوری می‌گردد.

به عبارت دقیق تر، محله تختی که در انتهای جنوب غربی شهر و در دامنه های شرقی ارتفاعات قرار دارد، دارای شیب تند می باشد. بطوریکه توپوگرافی آن در اکثر جاهای آن اجازه تردد سواره را نمی دهد و ساختار    کوچه ـ پله در این محله عینیت یافته است. آبهای سطحی ناشی از باران و برخی پساب های تولیدی ساکنان در جهت شیب عمومی محله که شمال غربی به جنوب شرقی است بصورت سراسری به رودخانه گورسفید سرازیر می‌گردد. محله مسجد سی که در بخش شمالی محله تختی و در دامنه های شرقی و جنوبی ارتفاعات قرار دارد به مانند محله تختی، در بخش شرقی خود تمامی آبهای سطحی ناشی از بارش و برخی پسابهای منازل در نهایت به رودخانه گورسفید سرازیر می‌گردد. در صورتیکه بخش غربی این محله، با داشتن شیب شمال به جنوب تمامی آبهای سطحی آن به مسیل و نهری وارد می شود که این نهر در نهایت در ابتدای خیابان تختی به رودخانه گورسفید می پیوندد. شایان ذکر است که نهر مذکور در ادامه رودخانه ساواشی می باشد که پس از وارد شدن به اراضی دشت کلفور (غرب شهر) در نهایت در منتهی الیه بخش شرقی آن، آبهای سطحی دشت و رودخانه را جمع آوری نموده و از طریق خط القعر و دره غربی ـ شرقی واقع در بین محله تختی و مسجد سی به رودخانه گورسفید می پیوندد.

محله پشت ایستگاه که در منتهی الیه جنوب شرقی شهر و در دامنه های شیب دار ارتفاعات شکل گرفته است با شیبهای بعضاً جنوب شرقی به شمال غربی و به صورت عام به شکل شمال شرقی ـ جنوب غربی که دارد آبهای سطحی آن در محدوده جنوبی ایستگاه راه آهن به رودخانه گورسفید می پیوندد.

به طورکلی، دشت واقع در شمال و شمال شرقی شهر فیروزکوه که جاده فیروزکوه ـ شمال و خط راه آهن تهران ـ شمال آن را به چهار قسمت تقسیم کرده است عموماً هم جهت با رودخانه گورسفید دارای شیب شمال شرقی ـ جنوب غربی است و تمامی آبهای سطحی آن وارد رودخانه گورسفید می گردد. با این تفاوت که محله اسطو و اراضی واقع در شمال شرقی آن دارای شیب تند شمال به جنوب هستند و در بخشهای شمالی، آبهای سطحی از طریق رودخانه قدیمی فیروزکوه جمع آوری می گردد. این رودخانه پس از عبور از یکصد متری شمال شرقی میدان شرقی شهر در شمال شرقی ایستگاه راه آهن به رودخانه گورسفید می پیوندد. در واقع این رودخانه پس از میدان شرقی شهر مرز مابین محلات قنبرآباد و هندورزان را تعیین می نماید.

محلات هندورزان و وره واد که در بخش مرکزی شهر شکل گرفته و به عنوان توسعه میانی شهر (مابین بافت قدیم و بافت جدید) مطرح می باشد دارای شیب تقریباً شمال غربی- جنوب شرقی می باشد و آبهای سطحی ناشی از بارش در این محله غالباً به رودخانه فیروزکوه سرازیر می گردد. در این محلات هرچه از سمت شمال به جنوب حرکت می کنیم جهت شیب اندکی به سمت شرق متمایل می گردد و تقریباً در انتهای محله وره واد جهت شیب غرب به شرق می گردد.

محله مفت آباد در بخش غرب میانی شهر شکل گرفته است و بصورت نواری دارای شیبی با جهت جنوب به شمال است و آبهای سطحی این محله به خیابان اصلی شهر (حد فاصل جنوبی و شمالی شهر) وارد می شود.

در محدوده شمال شهر فیروزکوه محلاتی بعد از انقلاب اسلامی با نامهای شهرک ولی عصر، فرهنگیان، کوهسار پانصد واحدی و فاز سوم شهرک شکل گرفته اند در این میان دو محله به نامهای جمشیدآباد و پشته که در حاشیه شمالی خیابان امام خمینی (خیابان اصلی شهر) و بصورت کشیده (غرب به شرق) واقع شده اند به تبعیت از شیب عمومی، دارای شیب شمال غرب به جنوب شرق هستند.

در مجموع، جهت شیب تمامی محلات شمالی شهر (بالاتر ار خیابان امام خمینی) بصورت شمال غرب به جنوب شرق و به تبعیت از جهت شیب مسیلهای موجود می باشد. شایان ذکر است که در بخش شمال غربی شهر، ترانشه‌هایی شهرک ولی عصر را از دشت سرسبز کلفور جدا می نماید. بطوریکه شیب این ترانشه به صورت شمال شرق به جنوب‌غرب می باشد و تنها آبهای سطحی بخش کوچکی از دامنه های شرقی این تراشه وارد دشت کلفور می گردد. جهت شیب سرتاسر دشت کلفور نیز که محل تجمع آب رودخانه ساواشی و مسیل های متعدد می باشد به صورت شمال غربی به جنوب شرقی بوده و در نهایت در منتهی الیه جنوب شرقی این دشت، آبهای جمع شده از طریق نهری با جهت غرب به شرق در ابتدای خیابان تختی به رودخانه گورسفید می پیوندد.

در مجموع، در نگاه اول به لحاظ وجود شیبهای تند در محدوده بافتهای شهری مشکلی از بابت جمع آوری و دفع آبهای سطحی ناشی از بارش در این شهر وجود ندارد. ولی با نگاه عمیق‌تر به شهر در مقیاس حوزه طبیعی آن می توان اذعان نمود که با ساخت و سازهایی که در این شهر صورت گرفته معمولاً برخی از مسیل ها و رودخانه قدیمی فیروزکوه کورو بسته شده است و پیامد چنین عملی آسیب پذیری شدید اینگونه محلات در قبال سیلابهای تند می‌باشد. به عبارت دیگر، مسیر رودخانه قدیمی فیروزکوه که از سرشاخه های رودخانه حبله رود به شمار می رود، در محدوده محله اسطو، به واسطه ساخت و ساز شهری از بین رفته است و بستری از آن در حال حاضر در این قسمت دیده نمی شود. در محدوده محله ولی عصر (شمال غربی شهر) قبلاً مسیلی وجود داشته که ساخت و سازها به هیچ وجه شناسایی و مورد توجه قرار نگرفته است. این معضل در شهرکهای مصوب (فاز سوم و پانصد واحدی) و شهرک در حال توسعه کوهسار به نوعی دیگر جاری و ساری است. تهیه و اجرای طرح ویژه جمع آوری و دفع آبهای سطحی برای این شهر با مطالبی که بصورت عام ارائه شد بیش از پیش برای سازمانهای ذیربط بویژه مدیریت شهری ضرورت پیدا می کند.

 

۳-۱-  خصوصیات جمعیتی و اجتماعی شهر

۱-۳-۱- خصوصیات جمعیتی و ترکیب آن (وضع جمعیت در گذشته و حال، میزان و وضعیت مهاجرت، جنس، گروههای سنی، بعد خانوار و غیره) با استفاده از آمار رسمی و اطلاعات موجود

الف- روند تحول جمعیت شهر فیروزکوه

در سال ۱۳۲۰ برخی از شهرها و روستاهای بزرگ کشور به صورت رسمی سرشماری شدند ولی به خاطر بروز برخی مسائل داخلی و بین المللی، این سرشماری ناتمام ماند. براساس این سرشماری، جمعیت شهر فیروزکوه در سال ۱۳۲۰ بالغ بر ۳۰۴۱ نفر گزارش شده است. در اولین سرشماری رسمی کشور(سال۱۳۳۵) جمعیت شهر فیروزکوه حدود ۳۰۹۶ نفر اعلام شده است. نتایج سرشماری‌های بعدی نشان می دهند که جمعیت شهر فیروزکوه همواره با روند صعودی افزایش یافته است و بدون استثناء در تمامی دوره های دهساله مابین سرشماری ها، مهاجرت نقش اساسی در این روند ایفا کرده است. برپایه نتایج سرشماریهای دوره ۳۰ ساله ۷۵-۱۳۴۵، جمعیت این شهر تقریباً چهار برابر گشته است. بیشترین تحول جمعیت طی دوره ۷۵-۱۳۶۵ اتفاق افتاده است، به طوریکه حدود نصف جمعیت ۱۷۳۱۰ نفری شهر در سال ۱۳۷۵، طی دهه مذکور اضافه شده است(جدول۱-۱۳۱).

 

جدول ۱-۱۳۱: جمعیت شهر فیروزکوه و تغییرات مطلق آن طی دوره ۷۵-۱۳۴۵

سال ۱۳۳۵ ۱۳۴۵ ۱۳۵۵ ۱۳۶۵ ۱۳۷۵
جمعیت ۳۰۹۶ ۴۶۲۴ ۵۷۰۴ ۸۸۰۷ ۱۷۳۱۰
میزان تغییرات (نفر) ۱۵۲۸+ ۱۰۸۰+ ۳۱۰۳+ ۸۵۰۳+

 

 

ب- خانوار و ویژگیهای آن

مطابق نتایج سرشماری های عمومی ۱۳۴۵تا ۱۳۷۵ تعداد خانوارهای شهر طی دوره سی ساله  با روندی صعودی افزایش پیدا کرده است. در سالهای ۱۳۴۵ و ۱۳۵۵ تعداد خانوارهای ساکن شهربه ترتیب برابر با ۸۴۵ و ۱۲۲۹ خانوار و در سالهای ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵ بالغ بر ۱۹۳۳ و ۳۹۰۱ خانوار بوده است. جالب توجه است که متوسط تعداد افراد در خانوارها طی دوره گذشته همواره روند نزولی پیدا کرده و از ۵/۵ نفر در سال ۱۳۴۵ به ۴/۴ نفر در سال ۱۳۷۵ کاهش پیدا کرده است (جدول۲-۱۳۱).

جدول ۲-۱۳۱: تعداد خانوارها و متوسط ابعاد آنها در شهر فیرزکوه طی دوره ۷۵-۱۳۴۵

سال ۱۳۴۵ ۱۳۵۵ ۱۳۶۵ ۱۳۷۵
تعداد خانوار ۸۴۵ ۱۲۲۹ ۱۹۳۳ ۳۹۰۱
متوسط بعد خانوار(نفر) ۵/۵ ۷/۴ ۶/۴ ۴/۴

براساس نتایج آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن(سال۱۳۷۵)، از ۳۹۰۱ خانوار معمولی ساکن این شهر، بیشترین تعداد خانوارها از لحاظ تعداد افراد متعلق به خانوارهای چهارنفره با سهمی معادل ۸/۲۳ درصد بوده و کمترین نیز به خانوارهای ده نفره و بیشتر(۳/۰ درصد) تعلق داشته است. برهمین پایه، نزدیک به ۴/۳۴ درصد از خانوارها ۳ نفره و کمتر، ۵۶ درصد ۶-۴ نفره و ۶/۹ درصد ۷ نفره و بیشتر بوده اند(جدول۳-۱۳۱).

 

جدول ۳-۱۳۱: خانوارهای معمولی ساکن شهر فیروزکوه برحسب تعداد افراد- ۱۳۷۵

تعداد افراد خانوار ۱نفر ۲نفر ۳نفر ۴نفر ۵نفر ۶نفر ۷نفر ۸نفر ۹نفر ۱۰نفرو بیشتر جمع
تعداد خانوار ۱۸۷ ۴۵۹ ۶۹۳ ۹۲۷ ۷۷۰ ۴۸۸ ۲۶۸ ۶۸ ۲۸ ۱۳ ۳۹۰۱
درصد ۸/۴ ۸/۱۱ ۸/۱۷ ۸/۲۳ ۷/۱۹ ۵/۱۲ ۹/۶ ۷/۱ ۷/۰ ۳/۰ ۱۰۰

 

ج- متوسط نرخ رشد جمعیت(جاری و مطلق)

همانطوریکه در بخش”الف” این گزارش به تفصیل بیان شد، تحول جمعیت شهر همواره دارای روند صعودی و مثبت بوده است. به عبارت دیگر، متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت طی دهه ۴۵-۳۵ معادل ۰۹/۴ درصد و در دوره دهساله بعدی بالغ بر۱۲/۲ درصد بوده است. بررسی این شاخص در دو دهه بعدی ۶۵-۵۵ و۷۵-۶۵ ارقامی معادل با ۴۴/۴ و ۵/۶درصد را بدست می دهد. جالب توجه است که عمده افزایش جمعیت این شهر طی دوره۲۰ ساله ۷۵-۵۵ صورت گرفته است. در مجموع، جمعیت شهر طی دوره۴۰ ساله گذشته و برپایه نتایج سرشماری‌های عمومی با متوسط نرخ رشد سالانه ۴/۴ درصد افزایش یافته است. از آنجائیکه، متوسط ابعاد خانوارهای این شهر طی همین دوره، روند نزولی داشته است لذا متوسط نرخ رشد خانوار نسبت به جمعیت از میزان بیشتری برخوردار شده و به طور متوسط طی همین دوره با نرخ رشد سالانه ۲/۵ درصد افزایش پیدا کرده است(جدول۴-۱۳۱).

 

جدول ۴-۱۳۱: متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت شهر طی دوره ۷۵- ۱۳۳۵

دوره ۴۵ – ۱۳۳۵ ۵۵- ۱۳۴۵ ۶۵- ۱۳۵۵ ۷۵- ۱۳۶۵ ۷۵- ۱۳۳۵
متوسط نرخ رشد سالانه (درصد) ۰۹/۴ ۱۲/۲ ۴۴/۴ ۵/۶ ۴/۴

 

اعداد موجود در جدول ۴- ۱۳۱ بیانگر متوسط نرخ رشد سالانه مطلق(مجموع نرخ رشد طبیعی و مهاجرت) جمعیت شهر می باشد. در واقع، این اعداد نشان می دهند که جمعیت شهر به طور متوسط طی یکسال، با نرخ رشد مذکور افزایش یافته است و عوامل مؤثر بر آن نه تنها شاخص های حیاتی جمعیت شامل تولد و مرگ ومیر می باشد بلکه عامل مهاجرت نیز در آنها مستتر است. این عامل در دوره های مختلف آماری تأثیرات مختلفی بر میزان رشد جمعیت شهر داشته است. معمولاً در سرشماری های عمومی، صرفاً جمعیت وارد شده(مهاجرت) به شهر را سرشماری و اعلام می نمایند و اطلاعات جمعیت خارج شده از شهر طی دوره دهساله ثبت نمی گردد. بدین علت، برای بدست آوردن متوسط نرخ رشد طبیعی جمعیت و یا خالص مهاجرت باید از روش های مختلفی که در علم جمعیت شناسی، وجود دارد استفاده کرد. در بخش بعدی به تفصیل پرداخته خواهد شد. فقط ذکر این نکته حائز اهمیت است که جمعیت شهری کشور طی دوره سی ساله ۷۵- ۴۵ با متوسط نرخ رشد طبیعی ۳ درصد افزایش یافته است. با در نظر گرفتن رقم مذکور و اختلاف آن با متوسط نرخ رشد مطلق شهر در دوره های مختلف، می توان میزان مهاجرت این شهر را در دوره های مذکور بدست آورد.

 

د- مهاجرت                                           

در این بخش با توجه به نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ به مقوله مهاجرت پرداخته می‌شود. برهمین پایه، طی دوره دهساله ۷۵- ۶۵ تعداد مهاجران وارد شده به شهر بالغ بر ۵۵۷۴ نفر بوده است که ۳۷۷۰ نفر از آنها را مردان و ۱۸۰۴ نفر را زنان تشکیل می داده است. مشخص است که شمار مردان مهاجر وارد شده به این شهر طی دوره مذکور بیش از دو برابر زنان بوده است. بعبارت دیگر نسبت جنسی مهاجران وارد شده طی دوره ۷۵- ۶۵ حدود ۲۰۹ درصد می‌باشد.

بررسی مدت اقامت مهاجران وارد شده به شهر نشان می دهد که بیش از ۶/۹۱ درصد از آنها طی نیمه دوم دوره (یعنی سالهای۷۵- ۷۰) به فیروزکوه مهاجرت نموده اند(جدول۵-۱۳۱).

 

جدول ۵- ۱۳۱: مهاجران وارد شده به شهر طی ده سال گذشته برحسب جنس و مدت اقامت درسال۱۳۷۵

مدت اقامت ۲سال و کمتر ۳ تا ۵ سال ۶ تا ۸ سال ۸ تا ۱۰ سال جمع
مرد ۲۴۴۳ ۱۰۷۷ ۱۹۹ ۵۱ ۳۷۷۰
زن ۱۰۵۶ ۵۲۸ ۱۸۶ ۳۴ ۱۸۰۴
مرد و زن تعداد ۳۴۹۹ ۱۶۰۵ ۳۸۵ ۸۵ ۵۵۷۴
درصد ۸/۶۲ ۸/۲۸ ۹/۶ ۵/۱ ۱۰۰

 

براساس نتایج سرشماری۱۳۷۵، طی دوره ۷۵- ۶۵، از ۵۵۷۴ نفر مهاجران وارد شده به شهر فیروزکوه، ۱/۴۵ درصد از استان تهران، ۲/۳۷ درصد از استان مازندارن، ۱/۴ درصد از استان گیلان  و۵/۱۳ درصد از سایر استانها بوده‌اند. همچنین تعداد ۵ نفر از مهاجران از خارج کشور وارد شده اند. ترکیب جمعیتی مهاجران نشان می دهد که از ۲۵۱۶ نفر مهاجر وارد شده از استان تهران، تعداد۱۶۴۲ نفر مرد و ۸۷۴ نفر زن بوده اند. از طرف دیگر نزدیک به ۶۲ درصد مهاجران مذکور در گروه سنی ۲۹- ۲۰ ساله بوده اند، لذا بدیهی می نماید که بخش اعظم این مهاجران را که آخرین محل اقامت قبلی آنها استان تهران بوده است، دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه تشکیل می‌دهد و بخش قابل توجه دیگر آنها به احتمال زیاد خانوارهای روستایی شهرستان فیروزکوه بوده اند(جدول۶-۱۳۱).

 

جدول ۶- ۱۳۱: مهاجران وارد شده طی ۱۰ سال گذشته به شهر برحسب سن و آخرین محل اقامت قبلی سال۱۳۷۵

آخرین محل اقامت قبلی استان تهران استان مازندارن استان گیلان استان سمنان سایر استانها خارج از کشور اظهار نشده جمع
مرد ۱۶۴۲ ۱۴۳۰ ۱۸۵ ۸۴ ۴۱۱ ۴ ۱۴ ۳۷۷۰
زن ۸۷۴ ۶۴۷ ۴۲ ۵۰ ۱۸۳ ۱ ۷ ۱۸۰۴
مرد و زن تعداد ۲۵۱۶ ۲۰۷۷ ۲۲۷ ۱۳۴ ۵۹۴ ۵ ۲۱ ۵۵۷۴
درصد ۱/۴۵ ۲/۳۷ ۱/۴ ۴/۲ ۷/۱۰ ۱/۰ ۴/۰ ۱۰۰

 

بررسی نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۷۵ نشان می دهد که از ۵۵۷۴ نفر کل مهاجران وارد شده به شهر فیروزکوه طی دوره دهساله ۷۵- ۶۵ نزدیک به ۱/۱۱ درصد از آنها در گروه عمده سنی ۱۴- ۰ ساله، ۵/۸۸ درصد در گروه سنی ۶۴- ۱۵ ساله و ۴/۰ درصد در گروه سنی ۶۵ ساله و بیشتر قرار داشته اند. جدول ۷-۱۳۱ مهاجران وارد شده را بر حسب سن و گروه های عمده سنی نشان می دهد.

 

جدول ۷- ۱۳۱: مهاجران وارد شده طی ۱۰ سال گذشته به شهر برحسب جنس و گروه های عمده سنی سال۱۳۷۵

گروه های عمده سنی ۱۴- ۰ ساله ۴۴- ۱۵ ساله ۶۵ سال و بیشتر جمع
مرد ۳۵۰ ۳۴۰۸ ۱۲ ۳۷۷۰
زن ۲۶۷ ۱۵۲۳ ۱۴ ۱۸۰۴
مرد و زن تعداد ۶۱۷ ۴۹۳۱ ۲۶ ۵۵۷۴
درصد ۱/۱۱ ۵/۸۸ ۴/۰ ۱۰۰

هـ ترکیب جنسی و سنی جمعیت

بررسی نتایج سرشماری های عمومی سالهای ۶۵ و ۷۵ نشان می دهند که نسبت جنسی جمعیت شهر بطور مستقیم متأثر از ویژگی های جمعیت مهاجر بوده است. در سال ۱۳۶۵ از ۸۸۰۷ نفر جمعیت کل شهر تعداد ۴۵۶۸ نفر را مردان و ۴۲۳۹ نفر را زنان تشکیل می داده است. نسبت جنسی در سال مذکور برابر با ۸/۱۰۷ درصد بوده است. این شاخص در سال ۱۳۷۵ با تغییرات زیادی به ۷/۱۲۸ درصد افزایش یافته است. در سال مذکور از ۱۷۳۱۰ نفر جمعیت کل شهر، ۹۷۴۲ نفرمرد و ۷۵۶۸ نفر زن بوده اند(جدول۸-۱۳۱).

 

جدول ۸- ۱۳۱: جمعیت شهر برحسب جنس طی دوره ۷۵- ۱۳۶۵

سال مرد زن زن و مرد نسبت جنسی(درصد)
تعداد درصد تعداد درصد
۱۳۶۵ ۴۵۶۸ ۹/۵۱ ۴۲۳۹ ۱/۴۸ ۸۸۰۷ ۸/۱۰۷
۱۳۷۵ ۹۷۴۲ ۳/۵۶ ۷۵۶۸ ۷/۴۳ ۱۷۳۱۰ ۷/۱۲۸

 

بررسی، ترکیب سنی جمعیت ساکن شهر فیروزکوه نشان می دهد که توزیع نسبی جمعیت برحسب گروههای عمده سنی طی سالهای۱۳۶۵ و ۱۳۷۵ با تغییرات زیادی مواجه بوده است. این تغییرات عمدتاً ناشی از ترکیب سنی جمعیت مهاجران بوده است. جدول ۹-۱۳۱ جمعیت شهر را در سالهای ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵ بر حسب گروههای عمده سنی نشان می دهد.

 

جدول ۹- ۱۳۱: توزیع نسبی جمعیت شهر به تفکیک گروههای سنی طی سالهای ۷۵ و ۶۵             واحد: درصد

 

گروههای عمده سنی

۱۴- ۰ ساله ۶۴- ۱۵ ساله ۶۵ سال و بیشتر جمع
۱۳۶۵ ۲/۳۸ ۵۸ ۸/۳ ۱۰۰
۱۳۷۵ ۳/۲۸ ۶/۶۸ ۱/۳ ۱۰۰
تغییرات ۹/۹- ۶/۱۰+ ۷/۰-

 

جدول بالا نشان می دهد که طی دوره دهساله ۷۵- ۶۵، تغییرات ترکیب سنی جمعیت شهر فیروزکوه عمدتاً در دو گروه سنی ۱۴-۰ و۶۴- ۱۵ ساله اتفاق افتاده است. بطوریکه گروه سنی ۶۴- ۱۵ ساله بطور نسبی ۶/۱۰ درصد افزایش داشته و به تقریب، به همان میزان در گروه سنی ۱۴- ۰ ساله کاهش نسبی(۹/۹ درصد) را منجر شده است. تغییرات مذکور در وهله اول متأثر از ترکیب سنی جمعیت مهاجران وارد شده می باشد. چراکه با کسر جمیعت مهاجر از جمعیت کل شهر در سال ۱۳۷۵، توزیع نسبی جمعیت بر حسب گروههای سنی در سالهای مذکور به همدیگر نزدیک می شوند. جدول ۱۰- ۱۳۱ جمعیت شهر را در سالهای ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵ برحسب گروههای سنی نشان می دهد ولی با این تفاوت که از جمعیت سال ۱۳۷۵ تمامی مهاجران وارد شده کسر شده است.

 

جدول ۱۰- ۱۳۱: توزیع نسبی جمعیت شهر بر حسب گروههای سنی طی سال ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵ بدون درنظرگرفتن مهاجران وارد شده      واحد: درصد

گروههای عمده سنی ۱۴- ۰ ساله ۶۴- ۱۵ ساله ۶۵ سال و بیشتر جمع
۱۳۶۵ ۲/۳۸ ۵۸ ۸/۳ ۱۰۰
۱۳۷۵ ۵/۳۶ ۱/۵۹ ۴/۴ ۱۰۰
تغییرات ۷/۱- ۱/۱+ ۶/۰+

 

بررسی هرم های سنی جمعیت شهر فیروزکوه طی سالهای ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵، نشان‌دهنده جوان بودن جمعیت است. البته با این تفاوت که در سال ۱۳۷۵ ترکیب سنی و جنسی مهاجران وارد شده، بخش میانی هرم را بویژه در قسمت مردان برجسته تر نموده است و شکل هرم ها درسالهای مذکور تفاوت های اساسی با هم پیدا کرده اند. جدول ۱۱- ۱۳۱ به تفصیل جمعیت شهر را در دو سرشماری مزبور و به تفکیک جنس و گروههای سنی ۵ ساله نشان می‌دهد.

 

جدول ۱۱- ۱۳۱: توزیع جمعیت شهر برحسب سن و جنس طی سالهای ۱۳۶۵ – ۱۳۷۵

گروههای سنی سال ۱۳۶۵ سال ۱۳۷۵
مرد زن مرد و زن نسبت جنسی(%) مرد زن مرد و زن نسبت جنسی(%)
۴- ۰ ۷۶۵ ۶۸۷ ۱۴۵۲ ۴/۱۱۱ ۶۴۰ ۶۱۲ ۱۲۵۲ ۶/۱۰۴
۹- ۵ ۵۵۴ ۵۳۲ ۱۰۸۶ ۱/۱۰۴ ۸۹۱ ۷۹۶ ۱۶۸۷ ۹/۱۱۱
۱۴- ۱۰ ۴۲۰ ۴۰۶ ۸۲۶ ۴/۱۰۳ ۱۰۱۶ ۹۴۹ ۱۹۶۵ ۱/۱۰۷
۱۹- ۱۵ ۴۶۸ ۴۸۰ ۹۴۸ ۵/۹۷ ۱۱۴۷ ۱۰۲۰ ۲۱۶۷ ۵/۱۱۲
۲۴- ۲۰ ۵۳۱ ۴۹۲ ۱۰۲۳ ۹/۱۰۷ ۲۴۱۷ ۱۱۷۴ ۳۵۹۱ ۹/۲۰۵
۲۹- ۲۵ ۴۸۱ ۳۶۷ ۸۴۸ ۱/۱۳۱ ۱۱۳۸ ۸۱۵ ۱۹۵۳ ۶/۱۳۹
۳۴- ۳۰ ۳۳۳ ۲۷۹ ۶۱۲ ۴/۱۱۹ ۶۷۰ ۵۸۰ ۱۲۵۰ ۵/۱۱۵
۳۹- ۳۵ ۲۰۵ ۱۸۳ ۳۸۸ ۱۱۲ ۵۵۳ ۴۳۷ ۹۹۰ ۵/۱۲۶
۴۴- ۴۰ ۱۵۹ ۱۳۲ ۲۹۱ ۵/۱۲۰ ۳۵۷ ۲۶۹ ۶۲۶ ۷/۱۳۲
۴۹- ۴۵ ۱۳۳ ۱۵۵ ۲۸۸ ۸/۸۵ ۲۰۹ ۲۰۹ ۴۱۸ ۱۰۰
۵۴- ۵۰ ۱۳۱ ۱۴۳ ۲۷۴ ۶/۹۱ ۱۷۱ ۱۶۰ ۳۳۱ ۹/۱۰۶
۵۹- ۵۵ ۹۸ ۱۰۱ ۱۹۹ ۹۷ ۱۴۱ ۱۳۷ ۲۷۸ ۹/۱۰۲
۶۴- ۶۰ ۱۱۹ ۱۱۵ ۲۳۴ ۵/۱۰۳ ۱۲۲ ۱۴۲ ۲۶۴ ۹/۸۵
۶۵ سال و بیشتر ۱۷۱ ۱۶۷ ۳۳۸ ۴/۱۰۲ ۲۷۰ ۲۶۸ ۵۳۸ ۷/۱۰۰
جمع ۴۵۶۸ ۴۲۳۹ ۸۸۰۷ ۸/۱۰۷ ۹۷۴۲ ۷۵۶۸ ۱۷۳۱۰ ۷/۱۲۸

جدول فوق نشان می دهد که نسبت های جنسی در گروههای سنی واقع در میانه جدول(۴۴- ۲۰ ساله) طی سالهای ۶۵ و ۷۵ بیشترین تغییرات را داشته اند و بر نسبت جنسی کل جمعیت شهر تأثیر زیادی گذاشته است، بطوریکه نسبت جنسی جمعیت شهر طی دهه ۷۵- ۶۵ حدود ۲۱ درصد افزایش یافته است. در این میان، در سال ۱۳۶۵ کمترین و بیشترین نسبت جنسی در بین گروههای سنی ۵ ساله با رقمی به ترتیب معادل ۶/۹۱ و ۵/۱۲۰ درصد متعلق به گروههای سنی ۵۴-۵۰ ساله و ۴۴- ۴۰ ساله بوده است در سال ۱۳۷۵ کمترین و بیشترین نسبت جنسی۹/۸۵ و ۶/۱۳۹ درصد به ترتیب متعلق به گروههای سنی ۶۴- ۶۰ ساله و ۲۹- ۲۵ ساله بوده است.

جالب توجه است که با کسر جمعیت مهاجر از آمار جمعیتی سال ۱۳۷۵، نسبت جنسی و ترکیب سنی آن، تشابه زیادی با ساختار جمعیتی سال ۱۳۶۵ دارد.

 

و- میانه و میانگین سنی

برپایه نتایج سرشماری عمومی سال ۱۳۶۵، میانگین سنی جمعیت ساکن شهر فیروزکوه برابر با ۳۵/۲۳ سال و برای مردان و زنان به ترتیب برابر با ۲۲/۲۳ و ۴۹/۲۳ سال بوده است. در سال مذکور میانه سنی جمعیت شهر بالغ بر ۹۲/۱۹ سال و برای مردان و زنان به ترتیب معادل ۱۶/۲۰ و ۶۴/۱۹ سال بوده است. شاخص های مذکور در سال ۱۳۷۵ نسبت به سال ۱۳۶۵ تغییرات زیادی نداشته است. بطوریکه میانگین سنی جمعیت ساکن شهر در سال مذکور ۰۶/۲۴ سال و برای مردان و زنان به ترتیب بالغ بر ۹۴/۲۳ و ۲۱/۲۴ سال بوده است(جدول۱۲-۱۳۱).

جدول ۱۲- ۱۳۱: میانگین و میانه سنی جمیعت ساکن طی سالهای ۱۳۶۵ – ۱۳۷۵

جنس مرد زن مرد و زن
۱۳۶۵ میانگین سنی ۲۲/۲۳ ۴۹/۲۳ ۳۵/۲۳
میانه سنی ۱۶/۲۰ ۶۴/۱۹ ۹۲/۱۹
۱۳۷۵ میانگین سنی ۹۴/۲۳ ۲۱/۲۴ ۰۶/۲۴
میانه سنی ۴۳/۲۲ ۷۳/۲۱ ۲۰/۲۲

 

نقشه طرح جامع فیروزکوه

 



دسته بندی : معرفی فیروزکوه
ارسال دیدگاه